( 16 )
( أَ إِذا مِتْنا وَ كُنَّا تُراباً وَ عِظاماً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ ) *
: ( آيا وقتى مرديم و خاك و استخوان شديم ، دوباره زنده مىشويم )
( 17 )
( أَ وَ آباؤُنَا الْأَوَّلُونَ ) *
: ( و حتّى پدران گذشته ما ؟ )
( 18 )
( قُلْ نَعَمْ وَ أَنْتُمْ داخِرُونَ )
: ( بگو ، بله ، زنده مىشويد در حالى كه خوار و ذليل مىباشيد )
( 19 )
( فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ فَإِذا هُمْ يَنْظُرُونَ )
: ( و اين امر منحصرا با يك نهيب صورت مىگيرد كه ناگهان همگى نگران برمىخيزند )
( 20 )
( وَ قالُوا يا وَيْلَنا هذا يَوْمُ الدِّينِ )
: ( و مىگويند : اى واى بر ما اين همان روز جزاست )
( 21 )
( هذا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ )
: ( اين روز جدايى حق از باطل است كه شما آن را تكذيب مىكرديد )
و در اين آيات مسأله انكار مشركين نسبت به معاد بيان مىشود كه پايهاى جز استبعاد ندارد ، لذا با تعجّب و استبعاد ، خطاب به رسولخدا صلّى اللّه عليه و إله و سلم مىگويند آيا وقتى مرديم و بدنمان خاك و استخوان شد و اجزاى ما متلاشى گشت ، ما و حتى پدران ما كه سالهاست همهء آثارشان محو شده ، دوباره زنده مىشويم ؟ ! و خداوند به پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلم دستور مىدهد كه در جواب آنها بگويد : بله همگى زنده خواهيد شد در حالى كه خوار و بى مقدار و ذليل مىباشيد و اين كلام اشاره به عموميّت قدرت خدا و نفوذ بىدرنگ ارادهء اوست و به همين جهت در ادامه مىفرمايد مسأله بعث و زنده شدن شما بيش از يك نهيب و زجر نيست و وقتى از ناحيهء خدا صادر شد ، مردم ناگهان زنده شده و مات و مبهوت نظر مىكنند . امر قيامت جز مانند چشم بهم زدنى نيست و شايد از آن هم نزديكتر
( وَ ما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ )
« 1 » و پس از زنده شدن از شدّت وحشت و بهت مىگويند : اى واى بر ما ، اين همان روز جزاست ، گويا در حالت خواب و بيدارى يكباره حقيقت آشكارا بر آنها عرضه مىشود و با نگرانى و هراس به آن اعتراف
هامش
( 1 ) . سوره نحل آيه 77