نعمت ديگر و برخوردارى آنها از صحّت و عافيت و انواع نعمات تو را نفريبد و نپندارى كه آنها ما را به عجز و ستوه در آوردهاند ، بلكه اين بهرهمندى آنها به ارادهء ما و به جهت استدراج و امهال آنهاست . ( 5 ) ( كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ الْأَحْزابُ مِنْ بَعْدِهِمْ وَ هَمَّتْ كُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِيَأْخُذُوهُ وَ جادَلُوا بِالْباطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ فَأَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ عِقابِ ) : ( قبل از ايشان هم قوم نوح و احزابى كه بعد از ايشان بودند ، آيات خدا را تكذيب كردند و هر امّتى قصد جان پيامبر خود را كرد تا او را بگيرند و با حربهء باطل عليه حق مجادله نمودند تا حق را از بين ببرند و من ايشان را با عذاب خود گرفتم ، پس عذاب من چگونه بود ؟ ) اين آيه جواب از توّهم و سؤال مقدّر است كه ممكن است به ذهن شنونده خطور كند كه : چگونه است ما مىبينيم هميشه كفّار و مستكبران غالب مىشوند و باطل خود را به پيش مىبرند ؟ حاصل جواب اين است كه : امّتهاى سابق چون قوم نوح و گروههاى بعد از ايشان مانند عاد و ثمود و قوم لوط و غير آنها ، همه مانند كفّار امروزى كارشان تكذيب و انكار بوده و حتّى قصد قتل يا اخراج پيامبرانشان را كردند تا به اين ترتيب حقّى را كه از جانب خدا آمده زايل سازند ، امّا عذاب خدا آنها را مهلت نداده و ايشان را مستأصل نموده و هيچ ياور و معينى هم نداشتهاند و اين قضاى الهى دربارهء همهء كفّار رانده شده . پس توهّم اينكه كفّار ارادهشان بر اراده خدا غالب شده و يا او را به عجز آوردهاند توهّمى باطل است . ( 6 ) ( وَ كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ أَصْحابُ النَّارِ ) : ( و اينچنين كلمه پروردگارت بر عليه كافران محقّق شده كه آنها اهل آتشند ) خطاب به رسولخدا صلّى اللّه عليه و إله و سلم مىفرمايد : همانطور كه خدا تكذيب كنندگان امّتهاى گذشته را به عذاب دنيا دچار كرد ، كلمهء عذاب آخرت نيز بر آنها و بر كفّار قوم تو حتمى شده و آنها اهل آتش خواهند بود ، و اين كلام در مقام دلگرمى و تأييد رسولخدا صلّى اللّه عليه و إله و سلم است . ( 7 ) ( الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ يَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا وَ اتَّبَعُوا
ترجمه خلاصه تفسير الميزان ( فارسى )ج ٤ — صفحة 176
مساهمون: فاطمه مشايخ
ص١٧٦