جمله اوّل كنايه از آن است كه امكان ندارد كسى بين دو اعتقاد متنافى و متناقض جمع كند و بعضى « 1 » با توجّه به قرينهء بعدى كه مسأله ظهار و پسر خواندگى را به صورتى كه اعراب قائل بودند ، نفى مىكند ، گفتهاند منظور اين است كه در مسأله ظهار نمىشود بين زوجيّت و مادرى جمع شود و يا در مسأله پسر خواندگى نمىشود پسر ديگرى با پسر انسان متّحد و جمع گردد .
اما به نظر ما بعيد نيست كه اين آيه تعليل آيات سابق باشد ، و مىخواهد بفرمايد اطاعت خدا با اطاعت كفّار و منافقين تنافى دارد چون قبول ولايت خدا با ولايت آنها در تناقض است .
به هر حال اسلام مسأله ظهار و پسر خواندگى را نفى مىكند يعنى همسر انسان هرگز چون مادرش نيست و نتيجه چنين سخنى آنست كه يا بايد آن همسر را طلاق دهد و يا كفّاره سوگند و سخن ناحق را بپردازد و همسر را بر خود حلال كند . و همچنين هرگز پسر خوانده از نظر حكم شرعى و مسأله ارث و غيره مانند پسر صلبى و نسبى انسان نيست ، لذا سخن اعراب جاهلى تنها ، كلاميست كه با زبان آن را مىگويند و بهرهاى از واقعيّت و اثرى در خارج ندارد . ولى خداوند قول حقّى را مىگويد كه عين واقعيّت است و آثار و احكام واقعى بدنبال دارد و خداست كه انسان را به سوى راهى كه خير و سعادت در آنست هدايت مىكند . پس سخن خود را رها نموده و قول خدا را برگزينيد .
( 5 )
( ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آباءَهُمْ فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ وَ مَوالِيكُمْ وَ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ فِيما أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَ لكِنْ ما تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً )
: ( پسر خواندهها را به نام پدرانشان صدا بزنيد ، كه اين نزد خدا به عدالت نزديكتر است و اگر پدرانشان را نمىشناسيد ، پس برادران دينى يا دوست شما هستند ، بر شما در خصوص آنچه تاكنون خطا كردهايد ، گناهى نيست ولى در آنچه عمدا مرتكب شويد گناهكار خواهيد بود و خدا همواره آمرزنده و مهربان است )
يعنى پسر خواندها را هنگام ناميدن به نام پدرانشان نسبت دهيد و اين امر در نزد خدا
پاورقی
( 1 ) . تفسير كشّاف ، ج 3 .