بگيريم ) ، ( كلمه ) در عرف قرآن بيشتر در گفتار خدا و حكم او استعمال شده ، امّا چنانچه سابق هم گفته شد قرآن ، عيسى عليه السّلام و همه موجودات عالم شامل : اجرام سماوى و كهكشانها و خورشيد و ماه و ساير مخلوقات پروردگار ، نيز كلمة اللّه هستند ، چون با كلمهء كن وجودى پروردگار ايجاد شده و به ظهور رسيدهاند و تكلّم الهى چنانچه گفتيم ، همان فعل خدا و افاضهء وجوديست كه مىنمايد ،
( إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ )
« 1 » ، قول ما به هر چيزى كه آن را اراده كنيم اين است كه بگوئيم باش ، پس او موجود مىشود ) .
همچنين خداوند ظهور دين حقّ را به واسطه كلمه خود دانسته
( وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلًا )
« 2 » ، و نيز گمراهى فاسقين را كلمهاى از جانب خود ناميده
( وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ )
« 3 » .
پس چون همه موجودات عالم كلمة اللّه هستند و به فرمايش الهى او هر روز در حال خلقت و ايجاد است
( كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ )
« 4 » ، و نيز مىفرمايد ،
( وَ السَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ وَ إِنَّا لَمُوسِعُونَ )
« 5 » ، ( و آسمان را به يد قدرت خويش آفريدم و هر آينه آن را وسعت مىبخشيم ) .
به همين جهت اگر درياها مركّب باشد و حتى اگر غير اين درياها ، درياهاى ديگرى هم تهيّه كنيم و همه مركب شوند ، تا با آن كلمات الهى را كه دالّ بر وجود او هستند بنويسيم هر آينه آب درياها تمام مىگردد و كلمات پروردگار به انتها نمىرسد ، چون
( ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ )
« 6 » ، ( آنچه نزد شماست پايان مىپذيرد و آنچه نزد خداست باقى مىماند ) ، و مضمون شبيه اين آيه در آيهء
( وَ الْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ )
« 7 » ، نيز آمده است « 8 » .
هامش
( 1 ) . سورهء نحل ، آيهء 40 .
( 2 ) . سورهء انعام ، آيهء 115 .
( 3 ) . سورهء هود ، آيهء 119 .
( 4 ) . سورهء الرحمن ، آيهء 29 .
( 5 ) . سورهء ذاريات ، آيهء 47 .
( 6 ) . سورهء نحل ، آيهء 96 .
( 7 ) . سورهء لقمان ، آيهء 27 .
( 8 ) . در تفسير قمى ج 2 از ابو بصير از قول امام صادق عليه السّلام نقل شده كه فرمودند : كلام خدا نه آخر