بگوييم كه هيچ دوام ندارد . سرماى تابستانى مازندران نمناك و براى سلامت بدن خطرناك است و توليد ناخوشىهاى مختلف مىكند . روماتيسم و مرض استسقا در آنجا شايع و تراخم بسيار فراوان است و سكنه اكثرا رنگ ناخوش و پريده دارند ولى بعضىها تنومند و قوى هستند .
در سواحل دريا تب و نوبه كمتر از حدود كوهها شيوع دارد . شهرهاى مهم مازندران عبارتند از سارى كه حاكمنشين است و بارفروش كه مركز تجارت است و مشهدسر و اشرف .
محصولات عمدهء مازندران برنج و پنبه و اندكى نيشكر « 1 » و اقسام ميوه است .
« ميگويند در سراسر اين ايالت بين دامنهء تپهها و دريا دهات پرجمعيت و بزرگ هست كه در ميان جنگلها واقع و اطراف آنها را كشتزارهائى فراگرفتهاند كه قسمت عمدهاش برنجكارى است چون آبوهواى مازندران براى كشت آن بسيار مساعد است . در مازندران زمين فقط سالى يك بار محصول كامل ميدهد اما جو را گاهى در بهار براى اسب و گاو كاشته و سبز درو ميكنند و بعد برنج ميكارند . » « 2 »
پيلههاى ابريشم را از راه روسيه به ميلان و مارسى صادر ميكنند و مقدارى ابريشم را هم در خود ايالت تابيده و آن را با نخ مخلوط نموده در كارگاههاى محلى مىبافند . باقلا و گندم و جو در نواحى كوهستانى كاشته مىشود . مقدارى كتان نيز در نقاط ساحلى بدست ميآورند و در فصل زمستان بسيارى كارگزار كوهستانها ميآيند و در اين نقاط ساحلى كار ميكنند .
هامش
( 1 ) - رجوع شود به مقالهء كشت نيشكر در مازندران( Culture de la canne a sucre en Mazanderan )در مجلهء دنياى اسلام( Revue de Monde Musulman )چاپ پاريس دورهء بيست و هشتم شمارهء سپتامبر 1914 ص 337 - 243 بقلم لافن( D . F . Lafont )و ه . ل . رابينو .
( 2 ) - سفرنامهء فريزر ، ص 86 .