فصل دوم وضع اجتماعى ايران از آغاز تسلط سلاجقه تا حملهء مغول
غلبهء عنصر ترك
چنان كه ديدهايم دورهيى كه مورد مطالعهء ماست دورهء غلبهء عنصر ترك از قبايل زردپوست و غلامانى بود كه معمولا از ميان طوايف قفچاق و تركمان و قرلق و غيره ميآوردند .
بيشتر سلسلههاى سلاطين و امراء ايران در اين دوره از همين غلامان و قبايل تشكيل يافت ، و چنان كه ميدانيم روى كار آمدن سلسلههاى ترك از پايان قرن چهارم بوسيلهء البتكين و جانشينان او باب شد ، و چيزى از آغاز حكومت غزنوى نگذشت كه آل افراسياب نيز با حمله بر ماوراء النهر و برچيدن بساط حكومت سامانى سلسلهيى از شاهان تركنژاد كه به زودى به چند شعبه انقسام يافت ، در ماوراء النهر پديد آوردند .
تشكيل اين دو سلسله در اواخر قرن چهارم مقدمهء ايجاد سلسلههاى متعدد امراى ترك از قرن پنجم ببعد شد ، و اين سلسلههاى تركنژاد ، خواه آنان كه از قبايل زردپوست بودند و خواه آنان كه از غلامان زردپوست ، در تمام دورهء مورد مطالعهء ما نواحى وسيعى را از درهء سند تا سواحل مديترانه در اختيار گرفته و بر اين ممالك پهناور حكومت كردهاند .
در ميان سلسلههاى اين عهد چند سلسلهء ايرانى هم ديده مىشود . اين سلسلهها يا بازماندگان سلالههاى قديمند كه باجگزار حكومتهاى ترك شدند ، و به همين سبب باقى ماندند ، مانند سلسلهء آل باوند و سلسلهء شروانشاهان ، و يا اگر قدرت فراوان يافته باشند دورهء تسلط آنان كوتاه بوده و زود در برابر تركان جنگاور به زانو درآمدند مانند