بعد از خوارزمشاهان آل عراق از يك دستهء ديگر خوارزمشاهان اطلاع داريم بنام سلسلهء مأمونيه كه در عهد سامانيان و قسمتى از دورهء غزنويان در خوارزم استقلالى داشتند . از ابتداى كار اين سلسله اطلاع كافى در دست نيست و از چند سال آخر قرن چهارم ببعد اسامى ايشان در تاريخ ايران ديده مىشود . از جملهء سلاطين اين سلسله مأمون بن محمد خوارزمشاه است كه در گرگانج حكومت داشت و در 385 ابو عبد اللّه محمد خوارزمشاه را بقتل رسانيد و ممالك او را به تصرف درآورد و خوارزمشاه شد .
بعد ازو على بن مأمون بن محمد جانشين وى شد و اوست كه در دربار خود همواره عده‌يى از بزرگان علم و ادب را مانند ابو ريحان و ابو نصر عراق و ابو سهل مسيحى و ابو على سينا نگاه مىداشت - ديگر ابو العباس مأمون بن مأمون بن محمد كه مانند برادر مشوّق دانشمندان بود . وى پس از آنكه به خواهش محمود خطبه و سكه بنام او كرد بدست سران خوارزم كشته شد و برادرزاده‌اش ابو الحارث محمد بن على بن مأمون بدست امرا بر تخت نشست ولى محمود غزنوى لشكر بخوارزم كشيد و مأمونيان را اسير كرد و سلسلهء مأمونيهء خوارزمشاهى را برانداخت ( 408 هجرى ) و آلتون تاش حاجب را در آن ديار بحكومت گماشت و خوارزمشاهى داد .
در همين مواقع در غرجستان ( واقع در مشرق هرات و مغرب غور و شمال غزنين ) نيز امرايى با لقب شار ميزيسته‌اند . شاران غرجستان در دورهء سامانيان نسبت به آنان اظهار طاعت ميكردند و برخى از اين قوم مانند ابو نصر محمد بن اسد خود به كار علم و ادب اشتغال ميورزيدند و افاضل جهان بجانب ايشان روى ميآوردند . پايتخت غرجستان غالبا « بلكيان » و گاه « پشين » بود . پس از استيلاى محمود ميان شار غرجستان ( محمد شار شاه ) و محمود خلاف افتاد و بفرمان محمود ارسلان جاذب و آلتون تاش غرجستان را فتح كردند و محمد شار شاه و پدرش ابو نصر محمد بن اسد را كه عزلت اختيار كرده بود بغزنين بردند و اين خاندان ايرانى نيز بدست محمود برافتاد .
ديگر از سلسله‌هاى مهم عهد سامانى و عهد غزنوى امراى آل محتاج يا امراى چغانى بوده‌اند . آل محتاح از اعقاب يكى از سرداران بزرگ سامانى هستند بنام ابو بكر محمد بن المظفر بن محتاج چغانى كه در سال 321 سپهسالارى خراسان از جانب امير
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — Page 208
Contributors: ذبيح الله صفا
P.208