نخستين آرزوهاى همهء ايرانيان پيشرو درآمد . اما رقابت روس و انگليس و نگرانى شديد آنان از توسعهء اقتصادى و رشد فرهنگى و آشنا شدن ايرانيان به مظاهر گوناگون تمدن غرب ، راه را براين آرزوى ديرين مىبست . لرد كرزن گناه را نخست به گردن روسان انداخته و مىگويد : « ننگ بر سياستمداران ايران » « 1 » . اما اين جز تلاش براى تبرئهء امپرياليسم بريتانيا نيست . سرمايهداران ايران و روس و انگليس و ديگر كشورها براى تأمين منافع خود و حمل و نقل كالاها ، در اين راه بسيار كوشيدند ؛ اما سوءنيت دو كشور استعمارى و غفلت و فساد زمامداران ايران ، پيوسته مانع كار بود . لرد كرزن مىگويد : « اگر نامههاى بسيارى كه ميان سفارتخانهها در تهران و پايتختهاى اروپا بويژه لندن و پترسبورگ مبادله شده يكجا گردآورند ، چنان انبوه و سنگين است كه تنها براى سوزاندن آنها يك هفته وقت لازم است . » « 2 »
اكنون برخى از مهمترين امتيازهايى را كه در اين راه ، شاهان قاجار دادهاند ، فهرستوار نام مىبريم .
نخستينبار در 1251 خورشيدى ، امتياز ساختن راهآهن در سراسر كشور به رويتر داده شد . اين امتياز پس از 15 ماه لغو گشت در سال 1252 خورشيدى امتياز راهآهن جلفا به تبريز به يك افسر روس داده شد ؛ اما چون در 5 سال نخست قدمى در اين راه ، برنداشت ، امتيازش از درجهء اعتبار افتاد . « 3 »
در سال 1258 خورشيدى ، به شركت پاريسى الئون « 4 » امتياز راهآهن تهران - رشت داده شد ؛ اما چون قرار بود ، هفت درصد سرمايه را ايران بپردازد و نپرداخت ، اين امتياز هم بىاثر گشت .
بطور اجمال ، از سال 1263 تا سال 1304 كه راهآهن سرتاسرى ايران به همت و سرمايهء مردم و مراقبت رضا شاه صورت عمل گرفت به ترتيب بواتال فرانسوى ، دولت روسيه ، و بانك روس و تنى چند از سرمايهداران روس و يك شركت آلمانى و دولتين آلمان و روس ، بموجب قراردادهايى ، به گرفتن امتياز راهآهن توفيق يافتند ؛ ولى در نتيجهء سوءنيت دو همسايهء شمالى و جنوبى ، و بيكفايتى زمامداران ، اين قرارداد عملى و اجرا نشد .
سرپرسى سايكس ، براى صيانت هندوستان از دستاندازى روسها ، مىگفت بيابانهاى ايران نبايد آباد گردد و هرگز نبايد روسها با راهآهن به آبهاى جنوب بپيوندند ؛ در حالى كه كرزن با انشاء راهآهن موافق بود « 5 » .
الكساندر خودزكو ، ضمن توصيف راههاى بازرگانى رشت در قرن نوزدهم ، مىنويسد :
« چارپاداران ، 63 فرسنگ فاصلهء ميان رشت تا سارى را دستكم در 13 روز طى مىكنند . راه شنى ساحلى البته گاهى موجب بروز كوفتگى در حيوانات باربر مىشود ولى اين كوفتگى هرگز با صدمهاى كه راههاى پرگلولاى بخش پست گيلان به حيوانات وارد مىسازد قابل مقايسه
هامش
( 1 ) و ( 2 ) . ايران و قضيهء ايران ، پيشين . ج 1 ، ص 780 .
( 3 ) . ر ك : گنج شايگان ، پيشين . ص 88 .
( 4 ) .Alleon( 5 ) . ر ك : گنج شايگان ، پيشين . ص 88 .