مأمورين او بفروشند . سپس او ، ابريشمهاى خريدارى شده را به بازرگانان ايرانى يا خارجه به بهايى كه خود معين مىكرد ، مىفروخت و همه سال از اين راه حلال ! سودى در حدود 8 ميليون تومان به خزانهء خويش مىريخت .
به گفتهء پىيترو دلاواله ، « پادشاه ايران بزرگترين و يگانه تاجر كشور خويش است و هر معامله را كه سود بسيار داشته باشد ، به شخص خود اختصاص مىدهد . هيچگونه محصول و متاع سودآورى در ايران نيست كه اختيار خريد و فروشش در اختيار وى نباشد ؛ چنان كه من خود در اصفهان به چشم خويش ديدم كه عمال او پيازهاى مخصوص شاه را به مردم مىفروختند . »
پىيترو دلاواله در جاى ديگر مىگويد : « پارچههاى ابريشمين و زربفت در ايران ، به زنان اختصاص دارد و لباس مردان هميشه از پارچههاى نخى و يكرنگ ولى بسيار چشمگير و روشن دوخته مىشود كه اعيان كشور ، به سبب دوختن لباسهاى گوناگون ، آن را همه روزه عوض مىكنند و پس از سه يا چهاربار پوشيدن ، به يكى از خدمتگزاران خويش مىبخشند . اين لباس را شاه عباس مرسوم كرده است تا ابريشم در ايران كمتر به كار رود ، و بيشتر به كشورهاى بيگانه صادر گردد و از اين طريق بر ثروت كشور بيفزايد . » « 1 »
در عهد شاه عباس : پىيترو دلاواله كه در عهد شاه عباس به ايران آمده و سفرنامهء گرانقدرى از او در دست داريم ، مىنويسد : چون مدت اقامت شاه در مازندران به طول انجاميد ، دستور داد بر آذوقه و ما يحتاج مهمانان پىيترو بيفزايند .
« همراهان پىيترو دلاواله ، از زن و مرد ، 12 تن بودند و پنج يا شش اسب و هشت شتر نيز در اصطبل داشت . براى اين جمله ، از طرف شاه عباس ، آذوقه و ما يحتاج زير ، دوبار براى مدت يك ماه يا اندكى بيشتر ، فرستاده شد :
آرد : 250 من تبريز
برنج : 150 من تبريز
كره : 36 من تبريز
مرغ : 80 عدد
خروس اخته : 19 عدد
پياز : 27 من
شراب : 20 من
بره : 17 عدد
تخممرغ : 600 عدد
نخود : 15 من
نمك : 12 من
ادويهء گوناگون : 3 من
كشمش براى پلو : 5 من
برگه زردآلو : 5 من
پنير : 10 من
ماست : 20 من
شكر سفيد : يك ظرف بزرگ
ناردان : 10 من
شمع گچى بزرگ و بلند كه هريك يك كيلوگرم و نيم وزن داشت و دو تا سه شب مىسوخت و نيمسوختهء آن را بيشتر در راهروها و اتاقهاى خصوصى به كار مىبردند : 50 عدد پيه مخصوص پيهدانهاى نقره كه روشن مىكردند و روى قالى برابر حاضران ، يا روى سفره پيش روى مهمانان مىنهادند : 12 من
گلاب : 5 قرابه
عسل : 5 من
نارنج : هزار عدد
جو براى چارپايان : يك خروار
هامش
( 1 ) . همان . ص 232 - 229 ( به اختصار ) .