مىكند ، اما آثارى از تقيهء او و پنهان كردن مذهبش ، در نوشتهء حاضر به چشم مىخورد .
بنا به نوشتهء اعتماد السلطنه ، وى در 23 رجب سال 1310 درگذشت . وى در خاطراتش نوشته است : ديشب عارف خان افندى كه سالها نزد من بود ، فوت كرد ؛ بسيار متأسف شدم .
صبح درب خانه رفتم ، بعد صدر اعظم را ملاقات نمودم ، مواجب افندى را ميان اتباع خود قسمت نمودم . « 1 »
در يادداشتى كه از وى روى نسخهء اصفهان از كتاب حاضر نوشته است ، اشاره مىكند كه به جز اين كتاب ، هفت كتاب ديگر نيز داشته كه آنها را به كتابخانهء ظل السلطان در اصفهان ، سپرده و طاقچهاى به كتابهاى او اختصاص يافته است . برخى از آنها بايد كتابهاى باشد كه در حال حاضر ، در كتابخانهء مسكويه اصفهان نگهدارى مىشود . البته آثارى از وى ، در كتابخانههاى ديگر نيز موجود است . در اينجا به معرفى آثار او كه بيشتر آنها ترجمه است ، مىپردازيم :
* اطلاعات فنّيه راجع به بغداد ، ترجمه از تركى كه توسط محمد حسن خان صنيع الدوله به ناصر الدين شاه پيشكش شده است ( فهرست نسخههاى خطى كتابخانهء عمومى اصفهان ، جواد مقصود ، صص 352 ، 353 ، 360 ) .
* تاريخ قرهچيان ، از احمد مدحت افندى ترك . ترجمهء از محمد عارف منشى . در احوال كوليان خانه بدوش در هفت مبحث و يك مقدمه به قلم مترجم . ( مقصود ، ص 356 ) .
* جغرافياى خرطوم و سودان ، از احمد مدحت افندى ، ترجمهء محمد عارف منشى . ( كتابخانهء مجلس ، ج 10 ، ص 1610 ؛ مقصود ، ص 354 ، ش 686 )
* صاحب الغار فى المرو ترجمه از مجلهء عربى الانسان كه در اسلامبول چاپ مىشده ( مقصود ، ص 354 )
* عمارات سلطنتى دولت فخيمهء روس ( مقصود ، ص 355 )
* احوال مادام لاوات فرانسوى ( مقصود ، ص 357 )
* مخادعات سياست يك زن ( ماروزييا ) ( مقصود ، ص 357 )
* حسن و آنيّت ( مقصود ، ص 358 )
* كشف جديدى در آمريكا ( مقصود ، ص 358 )
* تاريخ قائمه بانك ( مقصود ، ص 359 )
* تخم مرغ صنعى ( مقصود ، ص 359 )
* كيفيات فنيه و تاريخيه مشروبات الكحليه [ الكليه ] ( مقصود ، ص 360 )
* جغرافياى عالم اسلام . نسخهاى از اين كتاب ، در كتابخانهء ملى به شمارهء 501 موجود است كه گويا به خط خود او در سال 1309 كتابت شده است . « 2 » وى اين اثر خود را نيز به نام ناصر الدين شاه ، نگاشته است . فهرستنويس دربارهء آن نوشته است : در اين كتاب ، به طور مفصل حدود ممالك عالم اسلامى آمده و نيز شهرها و عوارض زمين از قبيل كوه و دشت
هامش
( 1 ) . خاطرات اعتماد السلطنه ، ص 852
( 2 ) . فهرست نسخههاى فارسى ، ج 6 ، ص 3954