فصل بيست و نهم بازرگانى و تجارت
قسمت اول - تجارت ايران با اروپا
قسمت دوم - تجارت جديد ايران
رشتهء تاريخ
در تعقيب ادعائى كه بارها در اين كتاب عنوان كردهام كه منظورم آن است فصلهاى خالى تاريخ ايران را كه امعان نظرى دربارهء آن نشده است و همچنين وضع كنونى آن را تعريف كنم ، از اينرو در نظر دارم داستانم را راجع به تجارت فعلى ايران و زمينهء رقابت سختى كه بين انگلستان و روسيه فراهم است با پيش - درآمد مختصرى در باب سابقهء اين رقابت و وقايعى آغاز كنم كه ايران را ابتدا در راه ارتباط تجارتى با كشورهائى انداخته بود كه مدتى است دورهء شكوه و رونق كار آنها به پايان رسيده و سپس رفتهرفته بازارها و دروازههاى او در انحصار دو دولتى افتاده است كه در آن روزگار هنوز خورشيد طالع ايشان تابان نشده بود ، ولى سرانجام ايران را خريدار استوار و طالب كالاى مسكو و منچستر و بمبئى ساخته است .
من اثر و كتابى نيافتهام كه در آن جهد و اهتمام سودمندى براى كشف تاريخ روابط تجارتى سه قرن و نيم اخير ايران با كشور ما شده باشد . با آنكه دو قرن و نيم از مدت مزبور ، اين روابط تجارتى بهجاى ارتباط سياسى بشمار ميرفته و افراد و هيأتهائى با عنوان سفير و نمايندهء تام الاختيار مأمور و داراى امتيازها و فرمانهائى