فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ
« 1 » .
به هر طرف رو كنيد چهرهء خدا آنجاست .
وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ
« 2 » .
از شما به او [ يعنى ميّت ] نزديكتريم .
هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ
« 3 » .
اولِ همهء اشياء اوست و آخر همه اوست ( از او آغاز يافتهاند و به او پايان مىيابند ) ، ظاهر و هويدا اوست و در همان حال باطن و ناپيدا هم اوست .
و آياتى ديگر از اين قبيل .
بديهى است كه اين گونه آيات ، افكار و انديشهها را به سوى توحيدى برتر و عاليتر از توحيد عوام مىخوانده است . در حديث كافى آمده است كه خداوند مىدانست كه در آخر الزمان مردمانى متعمّق در توحيد ظهور مىكنند ، لهذا آيات اول سورهء حديد و سورهء
قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ
را نازل فرمود .
در مورد سير و سلوك و طى مراحل قرب حق تا آخرين منازل ، كافى است كه برخى آيات مربوط به « لقاء اللَّه » و آيات مربوط به « رضوان اللَّه » و آيات مربوط به وحى و الهام و مكالمهء ملائكه با غير پيغمبران ( مثلًا حضرت مريم ) و مخصوصاً آيات معراج رسول اكرم را مورد نظر قرار دهيم .
در قرآن سخن از نفس امّاره ، نفس لوّامه ، نفس مطمئنّه آمده است ، سخن از علم افاضى و لدنّى و هدايتهاى محصول مجاهده آمده است :
وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا
« 4 » . در قرآن از تزكيهء نفس به عنوان يگانه موجب فلاح و رستگارى ياد شده است :
قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها . وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها
« 5 » . در قرآن مكرر از حبّ الهى ما فوق همهء
هامش
( 1 ) بقره / 115
( 2 ) واقعه / 85
( 3 ) حديد / 3
( 4 ) عنكبوت / 69
( 5 ) شمس / 9 و 10 .