مىكند براى جامعه كار مىكند ؛ يعنى مردم اين گونه مختلف الاستعداد آفريده شدهاند .
در بعضى آيات ديگر تعبير اين است كه
بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ
. در آيات معروف سورهء آل عمران كه از اين آيه شروع مىشود :
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ . الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً
الى آخر ، تا آنجا كه آنها مىگويند :
رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ . . .
رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا . . .
رَبَّنا وَ آتِنا ما وَعَدْتَنا
« 1 » ، در آيهء 195 مىفرمايد :
فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى
خداى متعال دعاى اينها را مستجاب فرمود ؛ به درستى كه من عمل هيچ عمل كنندهاى از شما اعم از مرد يا زن را ضايع نمىگردانم . بعد مىفرمايد كه
بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ
بعضى از شما از بعض ديگر هستيد . اين «
بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ
» چون اينجا بعض لامعيّن است ، به معناى اين است كه همه از همه هستيد ، كأنه همه جزو همه هستيد . عجالتاً همين سه آيه براى تفهيم اين معنا كافى است .
- آيهء
بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ
چه را مىخواهد بيان كند ؟
استاد : اينجا اتفاقاً خود ايشان هم نمىدانم چه غفلتى كردهاند كه اين جمله را در ذيل آيه تفسير نكردهاند . آقاى طباطبايى از اينجور فراموشيها در تفسير الميزان زياد دارند . مثلًا در اينجا مىگويند كه تفسير اين آيات در ذيل خود آنها مىآيد . ولى اغلب اينهايى كه اينجا ذكر كردهاند در ذيل خود آن آيات هيچ بحثى در اين زمينه نكردهاند . ظاهر اين است كه چون آنجا به صورت جمعى بيان شده :
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ . . .
لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ
. الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِهِمْ
رَبَّنا وَ آتِنا ما وَعَدْتَنا ،
رَبَّنا إِنَّكَ . . .
إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ
همهاش به صورت « ما » است ، اينجا هم مىخواهد بگويد كه اصلًا شما همهتان يكى هستيد .
فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ
. مقصود اين نيست كه دعاى يك فرد مستجاب شده . اينجا دعا دعاى جمع است استجابت هم مال جمع است .
بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ
همه از همديگر هستيد ؛ يعنى ما سرنوشت قومشان و جمعشان را تغيير مىدهيم . منظور ايشان اين است ، كه در اينجا مطلب را بيان نكردهاند .
بحث دومى كه ما اينجا داشتيم اين بحث بود كه آيا تركيب جامعه تركيب حقيقى است يا نه ؟ و اگر تركيب حقيقى باشد به معنى اين است كه جامعه از خود ، علاوه بر افراد و مستقل از افراد ، حيات دارد و شعور دارد و وجدان دارد و اراده دارد و قهراً قانون و سنّت دارد و علاوه بر همهء اينها در اين
هامش
( 1 ) آل عمران / 190 - 194 .