يعنى آنوقت ديگر اينها را زنده به اسارت بگيريد .
فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمَّا فِداءً
بعد كه به اسارت گرفتيد يكى از دو كار را خواهيد كرد : يا بر آنها منّت مىگذاريد و بدون اينكه نقدى يا نفْسى از آنها بگيريد ( يعنى مبادله ) آزادشان مىكنيد و يا در مقابلِ آزاد شدن ، فديهاى مىگيريد ، پولى يا اگر اسيرى در دست آنها داريد مىگيريد . يا منّت خواهيد گذاشت و يا اينكه فدا از آنها خواهيد گرفت .
حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزارَها
تا اينكه جنگ ، سنگينى خودش را به زمين نهد . اين گونه كه معمولًا مفسرين مىگويند سنگينى جنگ يعنى سلاحهاى جنگ . مقصود اين است : تا وقتى كه مردان جنگى اسلحه را به زمين بگذارند و كار جنگ به كلى خاتمه يابد .
ذلِكَ
مطلب اين است .
وَ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ
خدا كه فرمان مىدهد ، اگر بخواهد ، خود مىتواند بدون دخالت انسانها از كافران انتقام بگيرد ولى اينجا مطلب چيز ديگرى است و آن اين است كه انسانها بايد بعضى به بعض ديگر آزمايش شوند .
به دست شما بايد چنين كارى بشود .
وَ لكِنْ لِيَبْلُوَا بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ
براى اين است كه بعض شما را به بعض ديگر مورد امتحان و آزمايش قرار بدهد ، يعنى كافر را به مؤمن و مؤمن را به كافر ، هر دو .
حال تكليف آن كسانى كه در جنگ كشته مىشوند چه مىشود ؟ كأنه اينجا جاى يك سؤال هست و آن سؤال اين است كه درست است ، كافران اعمالشان همه تباه و هدر رفته است ؛ مؤمنين ، كسانى از آنها كه در جنگ پيروز مىشوند هدر رفته نيستند ، به نتيجه رسيدهاند ؛ ولى در ميان مؤمنين يك عده هم هستند كه در خلال جنگ كشته مىشوند ، آيا آنها را ما بايد هدر رفته حساب كنيم ؟ مىفرمايد :
وَ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ .
كسانى كه در راه خدا كشته شدهاند ( شهيد شدهاند ) خداى متعال اعمال آنها را هرگز هدر نخواهد داد . اين قاعدهء كلى است و عموميت دارد ، چون همين طورى كه مفسرين گفتهاند
« وَ الَّذِينَ قُتِلُوا »
اشاره به يك گروه معين نيست ، يعنى همهء كسانى كه در راه خدا كشته مىشوند ، چه در گذشته ، چه در حال و چه در آينده .
سَيَهْدِيهِمْ وَ يُصْلِحُ بالَهُمْ
. خودِ آنها را هدايت و حال آنها را اصلاح مىكند ( در جهان ديگر ) .
وَ يُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَها لَهُمْ .
آنها را وارد بهشت مىكند و بهشت را به آنها مىشناساند . پس اعمال آنها هم از بين نرفته است .
نكته
گفتيم كه آيهء
فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ
آيا دستور جنگ است يا دستورى دربارهء جنگ ، در زمينهء جنگ ؟ خيلى فرق مىكند . علماى علم اصول نكتهء لطيف و ظريفى را مطرح مىكنند و اگر انسان توجه نكند گاهى مفاد يك جمله ، يك آيه ، يك حديث خيلى فرق مىكند . ما اول مثال به جاى ديگر ذكر مىكنيم . قرآن مىگويد :
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا