لاهيجى ، شهيد ثانى از عبد الرزاق كاشانى ثناى بليغ كرده است . بين او و علاء الدولهء سمنانى در مسائل نظرى عرفان كه وسيلهء محيى الدين طرح شده است مباحثات و مشاجراتى بوده است . وى در سال 735 درگذشته است .
3 . خواجه حافظ شيرازى . حافظ عليرغم شهرت جهانىاش ، تاريخ زندگىاش چندان روشن نيست . قدر مسلم اين است كه مردى عالم و عارف و حافظ و مفسر قرآن كريم بوده است . خود مكرر به اين معنى اشاره كرده است :
نديدم خوشتر از شعر تو حافظ * به قرآنى كه اندر سينه دارى
عشقت رسد به فريادگر خود به سان حافظ * قرآن ز بر بخوانى با چهارده روايت
ز حافظان جهان كس چو بنده جمع نكرد * لطائف حكمى با نكات قرآنى
بااينكه اينهمه در اشعار خود از پيرطريقت و مرشد سخن گفته است ، معلوم نيست كه مرشد و مربى خود او كى بوده است . اشعار حافظ در اوج عرفان است و كمتر كسى قادر است لطايف عرفانى او را درك كند . همهء عرفايى كه بعد او آمدهاند اعتراف دارند كه او مقامات عاليهء عرفانى را عملًا طى كرده است . برخى از بزرگان بر برخى از بيتهاى حافظ شرح نوشتهاند ، مثلًا محقق جلال الدين دوانى فيلسوف معروف قرن نهم هجرى رسالهاى در شرح اين بيت :
پير ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت * آفرين بر نظر پاك خطاپوشش باد
تأليف كرده است . حافظ در سال 791 درگذشته است « 1 » 4 . شيخ محمود شبسترى ، آفرينندهء منظومهء عرفانى بسيار عالى موسوم به گلشن راز . اين منظومه يكى از كتب عرفانى بسيار عالى به شمار مىآيد و نام سرايندهء خويش را جاويد ساخته است . شرحهاى زيادى بر آن نوشته شده است . شايد از
هامش
( 1 ) . حافظ در حال حاضر محبوبترين چهرهء شعراى فارسى زبان در ايران است . ماترياليستهاى فرصت طلب سعى كردهاند از حافظ نيز چهرهاى ماترياليست و لااقل شكاك بسازند و از محبوبيت او در راه اهداف ماترياليستى خود سود جويند . ما در مقدمهء چاپ هشتم علل گرايش به ماديگرى دربارهء حافظ نيز مانند « حلاج » از اين نظر بحث كردهايم .