خيال كنند كه اهريمن در كيش زردشتى با شيطان در دين اسلام فرقى ندارد ؛ يعنى اگر اهريمن را مخلوق اهورامزدا بدانيم مساوى مىشود با شيطان كه از نظر اسلام مخلوق خدا و عامل بديهاست .
ولى اينطور نيست . شيطان از نظر اسلام نقشى در آفرينش اشياء ندارد . در اسلام خلقت هيچ چيزى به شيطان نسبت داده نمىشود . در اسلام اصلًا چنين انديشهاى وجود ندارد كه در نظام خلقت ، موجودات نامطلوبى هست و مىبايست نباشد و چون هست پس از يك موجود پليد ناشى شده است . از نظر اسلام همهء اشياء با دست قدرت خداوند به وجود آمده است و هرچه آفريده خوب و نيك آفريده است :
« الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ »
« 1 » ،
« رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى »
« 2 » .
قلمرو شيطان از نظر اسلام تشريع است نه تكوين ؛ يعنى شيطان فقط مىتواند فرزند آدم را وسوسه كند و به گناه تشويق كند ، شيطان بيش از حد دعوت كردن ، سلطه و قدرتى بر انسان ندارد :
« وَ ما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي »
« 3 » .
ماهيت شيطان هرچه باشد ، انسان بودن انسان به اين است كه صاحب عقل و اراده و قوهء انتخاب است . انتخاب وقتى ممكن است كه در مرحلهء اول عقل و تشخيصى باشد و در مرحلهء دوم دو راه ممكن در جلو انسان باشد . هر كدام از اين دو ركن اگر نباشد ، اختيار و انتخاب و در واقع انسانيتى در كار نيست :
« إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلِيهِ فَجَعَلْناهُ سَمِيعاً بَصِيراً . إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً »
« 4 » .
وسوسهء نفس امّاره و شيطان ، شرط اختيار و انتخاب و انسانيت انسان است .
همان طورى كه دعوت به خير هست و الهامات خير هست ، بايد وسوسهء شر هم باشد تا انسان يكى از ايندو را « انتخاب » كند و گامى در راه انسانيت كه راه انتخاب و اختيار است بردارد . به قول مولانا :
در جهان دو بانگ مىآيد به ضد * تا كدامين را تو باشى مستعد
هامش
( 1 ) . سجده / 7 .
( 2 ) . طه / 50 .
( 3 ) . ابراهيم / 22 .
( 4 ) . دهر / 2 و 3 .