- تصور فيلسوفانهء يك فيلسوف واقعى نمىتواند اينچنين باشد . حتى امثال بوعلى سينا هم اينطور فكر نمىكردند . لااقل منظور مثل مرحوم آخوند اين است كه وقتى مىگويند ماوراء طبيعت علت حركت طبيعت است ، يعنى طبيعت حقيقتى است كه حركت از ذاتش خارج نيست ، « ذاتٌ عَرَضَ له الحركة » نيست بلكه « ذاتٌ هو الحركه » است . معنى محرك بودن ماوراء طبيعت نسبت به طبيعت عين خالق طبيعت بودن است ، نه اينكه خالق طبيعت بودن يك چيز است و به حركت آوردن طبيعت امر جداگانهاى است ، مثل كارخانهاى كه ابتدا آن را مىسازند و روزى هم به ميمنت و مباركى آن را راه انداخته و به حركت درمىآورند . اينطور نيست ، بلكه در اينجا خلق و ايجاد عين تحريك است . اين است دو شكل تعبيرى كه از محرك غير متحرك دارند كه اولى مربوط به علت غايى است و دومى مربوط به علت فاعلى .
تقسيماتى كه مرحوم آخوند خيلى به اختصار گذشتند مثل تقسيم محرك به بالذات و بالعرض ، بالواسطه و بلاواسطه و حتى تقسيم محرك به محرك على سبيل المباشره و يا لا على سبيل المباشره ، مقدمه بود براى اين مطلب كه محرك يا « محرك لا بأن يتحرك » است و يا « محرك بأن يتحرك » يعنى يا محركى است كه خود ، متحرك است و يا محركى است كه خود متحرك نيست .
مرور مقدمات برهان محرك اول
در فصل دوازدهم چهار اصلى را كه اثبات اين مدعا ( اثبات محرك عقلى ) متوقف بر آنهاست عنوان كرديم و در اينجا تكرار مىكنيم . يك اصل اين است كه « كل متحرك