2 . امتناع اعادهء معدوم
برهان دوم بر امتناع اعادهء معدوم با اين شعر بيان شده است :
و جاز ان يوجد ما يماثله * مستأنفا و سلب ميز يبطله
شايد لازم باشد كه توضيحى دربارهء اصل مسأله داده شود ؛ چون اين مسأله از آن مسائلى است كه حكما چنين ادعا مىكنند كه تصورش ملازم است با تصديقش ؛ يعنى اگر كسى خود مسأله را درست تصور كند كه چه چيزى را ما مىخواهيم ببينيم آيا ممكن است يا ممتنع ، اشكال زيادى و بلكه هيچ اشكالى نخواهد بود بر اينكه حكم كند به امتناع « 1 » .
توضيح مطلب اين است كه در بحث « اعادهء معدوم » بايد توجه داشته باشيم كه سخن از اعادهء « شخص » است نه « مثل » . هميشه ذهن ما اعادهء « مثل » را با اعادهء « شخص » اشتباه مىكند . وقتى كه مىگوييم « اين همان است » به اعتبار مماثلت است كه « اين » « همان » است و حال آنكه بحث ما در اعادهء شخص است . آنچه كه
هامش
( 1 ) . - يعنى بديهى است .
استاد : تقريبا ؛ و لذا شيخ الرئيس چنين حرفى زده است و حتى شخصى مثل فخر رازى هم مطلب را تأييد كرده است .