بيان دوم
مشاهدهء ابتدائى به ثبوت مىرساند و هم با كنجكاوى علمى به دست مىآيد كه اجزاء جهان با همديگر ارتباط وجودى دارند و اين ارتباط
Commentary
( 1 ) . اين برهان با دو تقريرى كه در متن از آن شده منطبق است با برهان حدوث متكلمان و برهان امكان و وجوب فلاسفهء اسلامى كه قبلًا از ابن سينا نقل كرديم ، با يك تفاوت كه در بيان اين مقاله يك مقدمهء علاوه به كار رفته است و آن اين است كه جهان با همهء اجزاء و اجرام و عناصر و مركّبات خود مجموعا يك واحد طبيعى و شخصى است و به تعبير اين مقاله يك واحد خارجى است .
بديهى است كه با علاوه شدن اين مقدمه ، كار برهان سهلتر و سادهتر مىشود .
خلاصهء اين برهان اين است ؛ جهان به حكم قانون عمومى حركت ، خصوصاً با توجه به حركت جوهرى ذاتى ، دائماً در حال حدوث است ، و چون مجموعاً يك وجود خارجى است پس يك واحد حادث است ( البته حادثى كه حدوثش تدريجى است و دائماً در حال حدوث و زوال است ) ، و هر واحد حادث نيازمند به علت محدث است ؛ پس جهان به عنوان يك واحد حادث و به عنوان پديدهء واحد ، نيازمند به محدث و پديد آورنده است .