مباحث اين جلد كوشش مختصرى است دربارهء آنچه در اصطلاح حكماى اسلامى « الهيات بالمعنى الاخص » خوانده مىشود ، يعنى در زمينهء شناخت خداوند و صفات و افعال اوست . سعى شده با راهنمايى ادلّهء عقلى و براهين فلسفى دربارهء ذات الهى و صفات كماليهء آن ذات مقدس و دربارهء نحوهء انتساب و صدور جهان از او بحث و استدلال شود .
طرف سخن در اين جلد نيز - مانند ساير مجلّدات - مادّيون مىباشند ، شبهات و اشكالات آنها كه همه ناشى از بىخبرى از حكمت الهى است دفع شده است .
ولى البته هدف اصلى و منحصر ، پاسخگويى به مادّيون و دفع شبهات آنها نيست و بنابراين ارزش كتاب منحصرا سلبى نمىباشد . هدف اصلى كه به آن ارزش اصيل و اثباتى مىبخشد ارائهء راه صحيح استدلال عقلى است بر مسائل ماوراء الطبيعه ، و به عبارت ديگر ارزش اصلى اين كتاب اين است كه نوعى سلوك عقلى و فكرى است در جهان ماوراء الطبيعه .
از نظر حكماى الهى ، اين علم « با ارزشترين علمها دربارهء با ارزشترين معلومها » « 1 » است .
در اينكه آن چيزى كه اين علم مدعى معرفت اوست با ارزشترين معلومات است سخنى نيست ؛ چه ، معلوم اين علم كاملترين وجود يعنى ذات مقدس احديت است كه منبع همهء هستيها و سرچشمهء همهء كمالها و اصل و اساس همهء جمالها و جلالها و بهائها و عظمتهاست ، بلكه هستى حقيقى منحصرا هستى اوست و « همه هر چه هستند از آن كمترند ، كه با هستيش نام هستى برند » .
هر سخنى هست دربارهء ارزش خود اين علم « 2 » است كه تا چه اندازه از نظر سلوك
شرح
( 1 ) « افضل علم بافضل معلوم » ( الهيات شفا ) .
( 2 ) منظور از اين ارزش ، مفهوم نسبى آن براى انسان نيست ، يعنى منظور اين نيست كه ميزان ارزش معرفت و ايمان به خداوند براى انسان چيست ؟ هر چند از اين نظر نيز ايمان و معرفت خداوند با ارزشترين معرفتهاست . مسألهء ايمان به خدا مسألهاى خارج از زندگى نيست ، بلكه در بطن زندگى و يكى از سرمايههاى زندگى است و به قول تولستوى حكيم معروف روسى : « ايمان آن چيزى است كه انسان با آن زندگى مىكند » . منظور ارزش واقع نمايى اين علم است .