با تأمّل كافى در اطراف اين سخن روشن خواهد شد كه بناى وى به دو نظريه استوار است :
اوّل : تركب ماده و انرژى از اجزاء ؛ و ما در بحثهاى گذشته بيان كرديم كه اين بحثهاى فلسفى هيچ گونه ارتباطى به تركب نامبرده ندارد .
دوم : اينكه علت منحصر است به علت مادى ؛ و ما در مباحث « علت و معلول » ثابت كرديم كه غير از علت مادى و صورى دو علّت ديگر داريم كه هيچ حادثهاى را از آنها استغنا نيست و آنها علت فاعلى و علت غائى مىباشند .
مسائلى كه در اين مقاله به ثبوت رسيده به شرح زير مىباشد :
( 1 ) . ما نسبتى به نام « امكان » داريم .
( 2 ) . امكان نيازمند به فعليتى است كه آن را نگه دارد .
( 3 ) . هر فعليتى فعليت ديگر را از خود مىراند .
( 4 ) . در هر واحد خارجى به جز يك فعليت ، فعليتهاى ديگر جزء ماده هستند .
( 5 ) . حامل امكان شئ ، مادهء آن است نه صورتش .
( 6 ) . با پيدايش فعليت ، امكان آن از ميان مىرود .
( 7 ) . مادهء جسمانى امكان صور غير متناهى را داراست .
( 8 ) . ماده به واسطهء امكان به دورى و نزديكى متصف مىشود .
( 9 ) . نسبت و رابطه ميان موجود و معدوم محال است .
10 . ميان امكان و فعليت شئ فاصله نيست .
11 . حركت مكانى اين است كه نسبت مكانى جسم تبدل و سيلان پيدا كند .
12 . امكان و فعليت ( وجود و عدم تدريجى ) در حركت به هم آميخته هستند .
13 . هر تغيّر تدريجى در يكى از صفات جسم ، حركت است .
14 . جهان طبيعت مساوى حركت است .
15 . حركت مستلزم تكامل است .
16 . حركت ، بى غايت نمىشود .
17 . حركت ، مطلوب بالذات نمىشود .
18 . متحرك با حركت خود تكامل مىپذيرد .
19 . قانون عمومى جهان طبيعت تحول و تكامل است .
20 . جوهر انواع طبيعيه متحرك است .
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 843
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٨٤٣