زحمات هشتصد سالهء محققين بزرگى است كه هر يك از آنها در جلو بردن فلسفه سهيم هستند . با همهء اين احوال مطابق گواهى خاورشناسان متأسفانه تا الآن كه تقريباً چهار قرن از به دو پيدايش اين فلسفه مىگذرد هنوز در اروپا يك معرفى صحيحى و لو اجمالًا از آن نشده است .
پروفسور ادوارد برون « 1 » مستشرق معروف انگليسى متوفى در سال 1304 هجرى شمسى كه عمر خويش را صرف مطالعه دربارهء ايران و تاريخ ايران كرده است ، در جلد چهارم تاريخ ادبيات ايران مىگويد :
« با وجود شهرت و رواج فلسفهء ملا صدرا در ايران فقط دو خلاصهء سطحى و ناقص از طريقهء فلسفى او در السنهء اروپايى ديدهام . »
كنت گوبينو « 2 » چند صفحه راجع به عقايد ملا صدرا نگاشته اما معلومات او ظاهرا بالتمام از درس شفاهى معلّمينش ( در ايران ) مأخوذ بوده و معلمين هم على الظاهر اطلاع كاملى نسبت به آن عقايد نداشتهاند . گوبينو در پايان شرحى كه راجع به ملا صدرا نوشته مىگويد :
« طريقهء حقيقى ملا صدرا عينا متخذ از ابو على سيناست ، در صورتى كه صاحب روضات الجنّات راجع به ملا صدرا مىنويسد : « كان . . . منقّحا اساس الاشراق بما لا مزيد عليه و مفتّحا ابواب الفضيحة على طريقة المشّاء و الرواق » . تعريف مختصر تر ولى جدى تر و صحيح تر كه از مذهب ملا صدرا نمودهاند آن است كه شيخ محمد اقبال ( دكتر اقبال پاكستانى ) كرده است . »
ايضا ادوارد برون در همان كتاب مىنويسد :
« مشهورترين كتب ملا صدرا اسفار اربعه و شواهد الربوبيه است . »
و در پاورقى تذكر مىدهد كه :
« كنت گوبينو در معناى « اسفار » كه جمع « سفر » يعنى كتاب است اشتباه كرده و آن را
شرح
( 1 )Edward Brawn( 2 )Cont Gobino.