تسخير يك ارادهاى بوده است . مسألهء هدايت از اين مهمتر است ، مربوط به كار اشياء است ، مربوط به كار موجودات است ، يعنى موجودات پس از ساخته شدن ، كارى كه مىكنند عجيب است . اين كار نشان مىدهد كه يك چيز ديگرى ، يك نورى ، يك جاذبهاى - هر چه مىخواهيد اسمش را بگذاريد - وجود دارد كه او را در كار خودش هدايت و رهبرى مىكند . اين هم يك مطلبى است كه قرآن مجيد روى آن جداگانه تكيه كرده است و اين را ما جز در قرآن در جاى ديگر سراغ نداريم كه ميان نظم و هدايت تفكيك كرده باشد يعنى به عنوان دو دليل ذكر كرده باشد . مجموعا در چهار آيه از آيات قرآن هست كه اين دو پهلوى يكديگر به عنوان امر جداگانه قرار گرفتهاند .
يكى آن آيهاى كه از زبان حضرت موسى دارد كه وقتى فرعون سؤال كرد :
« فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى »
جواب داد :
« رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى »
( 1 ) پروردگار ما آن كسى است كه هر چيزى را آنچنان كه شايسته است آفريده است ، در خلقت آنچه را كه احتياج داشته به او داده است . اين ، همان نظم ساختمانىاش را بيان مىكند .
« ثُمَّ هَدى »
بعد هم او را در راه خودش هدايت كرده است . اين امرى جداگانه است . در سورهء
« سَبِّحِ اسْمَ »
هم به اين عبارت مىخوانيم :
« سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى ، الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى ، وَ الَّذِي قَدَّرَ فَهَدى »
( 2 ) تسبيح كن ، تنزيه كن نام پروردگار والاى خود را ( يا نام والاى پروردگار خود را ) - هر دو جور مىشود گفت كه حالا وارد بحثش نمىشويم -
« الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى »
آن كه آفريد و معتدل آفريد
« وَ الَّذِي قَدَّرَ فَهَدى »
و آن كه اندازهگيرى كرد و سپس هدايت كرد موجودات را .
از زبان ابراهيم ( ع ) نقل مىكند :
الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ »
( 3 ) خداى من آن است كه مرا آفريده است و من را هدايت مىكند . به هدايت ، جداگانه تمسك كرده است .
در اوّلين آياتى هم كه بر پيغمبر اكرم ( صلّى اللّه عليه و آله ) نازل شد ، باز اين دو - منتها در خصوص انسان - توأم ذكر شده است :
« اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ ، خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ ، اقْرَأْ وَ رَبُّكَ الْأَكْرَمُ .
تا اينجا اصل خلقت است .
هامش
( 1 ) . طه / 50 .
( 2 ) . اعلى / 1 - 3 .
( 3 ) . شعراء / 78 .