اقْرَأْ وَ رَبُّكَ الْأَكْرَمُ
.
بازبخوان ، پروردگار تو كريمتر است . آيا كريمتر است از هر كريمى يا كريمتر است از اينكه فقط آفريننده باشد و هادى نباشد ؟ كريم خالق هادى است .
الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ ، عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ
( 1 ) .
اين همان هدايت انسان است . پروردگار تو همان كسى است كه قلم را به انسان تعليم كرد ، به انسان ياد داد كه قلم به دست بگيرد . قلم به دست گرفتن ، نمونه و سمبلى است از خواندن و نوشتن و علم و در واقع تمام آثار تمدنى بشر كه ناشى از خواندن و نوشتن و ضبط كردن و باقى گذاشتن و . . . است .
اينجا ببينيد فصل
« اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ ، خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ »
، باز دو مرتبه به عنوان يك فصل جديد :
« اقْرَأْ »
بخوان ، بخوان به نام آن پروردگار كه آفريد . كأنّه مىفرمايد : بخوان به نام آن پروردگار كه انسان را هدايت كرد . با يك كلمهء
« اقْرَأْ »
، ميان جملهء قبل و جملهء بعد فاصله ايجاد شده ، خودش دو عنايت ، دو جهت را نشان مىدهد .
البته نمىخواهم بگويم آيات هدايت به اين چهار آيه منحصر است . آن مقدارى كه الآن در ذهن من هست - و شايد همينها را من بيشتر از تفسير فخر رازى ، در همان تفسير سورهء
« سَبِّحِ اسْمَ »
گرفته باشم - اين چهار آيهاى است كه عرض كردم . شايد آيات ديگرى هم در قرآن باشد كه خلق و هدايت به عنوان دو اصل جداگانه ذكر شده باشد ولى عجالتا ما اين چهار آيه را بيشتر نداريم و بعيد است كه بيشتر از اين هم باشد ، چون او خيلى به آيات قرآن احاطه دارد و [ اگر ] بيشتر [ مىبود ] ذكر مىكرد .
البته ما در قرآن آيات هدايت زياد داريم ولى مقصود اين است كه آياتى كه خلق و هدايت را به عنوان دو دليل جداگانه از آنها مىشود فهميد ، عجالتا اين چهار آيه است .
پس مسألهء اتقان صنع به تعبير خود قرآن
( صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ )
مربوط به ساختمان و ارگانيسم موجودات است . اين ساختمان با يك تشكيلات و انتظاماتى
هامش
معروف ) ، گفتهاند كه علق يعنى همان زالو و اين اشاره است به آن اسپرمى كه در نطفهء مرد هست كه مىگويند زالوشكل است و شكم نسبتا گندهتر و دم باريكترى دارد . به هر حال از بحث ما خارج است .
( 1 ) . علق / 1 - 5 .