گوياى خموش ، نطق
هر چه دليل بر چيزى باشد ، همان چيز از آن سخن مىگويد ، هرچند با صداى قابل شنيدن نباشد . لذا سؤالى از حكيم شدهاست كه : گوياى خموش كيست ؟ حكيم در جواب اين پرسش گفته است ، دلائل خبر دهنده و عبرتهاى پند دهندهاست . برخى گفتهاند : دليل اين مطلب آيه . . . أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ . . . « 1 » است . چرا كه همهى اشيا تنها از راه عبرت و زبان حال با ما سخن مىگويند . نزديك به اين مهم ، سخن سليمان عليه السلام است كه مىفرمايد : . . . عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ . . . « 2 » ، وى صداهاى حيوانات را منطق الطير ناميده چون آن اصوات دلالت بر نطق دارند و از آن معانى فهميده مىشود . و هر كسى از چيزى ، معنايى را بفهماند ، آن شى نسبت به او ناطق است . هرچند ساكت باشد و نسبت به كسىكه نمىفهمد ساكت است هرچند ناطق باشد . فرمايش خداوند كه وَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا ، قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَ هُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ . . . « 3 » ، گفته شده اين به صداى شنيدنى است . و برخى گفتهاند ، اين حرف زدن اعتبارى و زبان حال است . خدا به حوادث زندگى آينده با