و همچنين در آياتى كه خداوند متعال فعلش را در مقام استيلا و سلطنت و قدرت مطلقه ضمير متكلّم وحده مىآورد ، و در مقامى كه اسباب را دخالت مىدهد ضمير متكلّم مع الغير مىآورد دقت بسزا لازم است .
تبصره : در سرّ استجابت دعا بايد به اين چند مطلب توجّه داشت :
الف : نفس ناطقهء انسانى موجودى مشترك بين طبيعت و عقل است لذا مبحث نفس نيز مشترك بين علم طبيعى و الهى است كه برخى از مسائل آن به عنوان كتاب نفس در طبيعيّات مطرح مىشود چون نمط سوم « اشارات » و كتاب نفس « شفاء » و غيرهما ، و برخى در الهيّات چون چهار نمط آخر « اشارات » و برخى از فصول الهيّات « شفاء » .
ب - مطلب ديگر توحيد حق سبحانه و تعالى به منطق كامل قرآنى يعنى توحيد اسلامى كه موضوع مباحث كتب حكمت متعاليه و صحف عرفانيّه است يعنى « انّ البارى تعالى كلّ الأشياء و مع كونه كلّ الأشياء لا يوجد فيه شىء من الأشياء حتّى يكون هناك كثرة لا بالفعل و لا بالقوّة » فافهم . و از آن در اصطلاح فنّى خودشان تعبير به وحدت شخصى وجود مىكنند كه وجود مساوق حق است يعنى
هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ
( حديد : 4 ) . زبان ابراهيم خليل و يوسف صدّيق عليهما السّلام است :
قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ
( انبياء : 57 ) ،
فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ
( يوسف : 102 ) . غرض در توجّه به معنى فطر و فاطر در توحيد حقيقى است .
چو ابراهيم و يوسف باش ذاكر * جناب حق تعالى را به فاطر
كه بىدور و تسلسلهاى فكرى * بيابى دولت توحيد فطرى
ترا صد شبههء ابن كمونه * نماند خردلى بهر نمونه
ج - مطلب ديگر اينكه نفس ناطقهء انسانى منطبع در مادّه نيست و چون عارى از موادّ و قوّه و استعداد است نسبت تعلّق او با غير از بدنش را امكان هست چنان كه