و برهان كه در آن به اتّفاق و اجماع رجال بر قولى و يا مسلّم بودن و شهرت آن نزد علما اعتماد نمىشود ، پس حقيقت ، حقيقت است اعمّ از اينكه مردم آنرا بشناسند يا منكر آن باشند .
از لطيفترين بيانات در اين زمينه كلام هفتمين پيشوا از اهل بيت پيغمبر صلّى اللّه عليه و إله حضرت موسى بن جعفر عليهما السّلام است كه ضمن وصيّتى به هشام فرمود :
« اى هشام ! اگر در دست تو گردويى باشد ولى مردم گمان برند كه آن درّ گرانبهايى است ، هرگز تو را سود و فايدهاى نخواهد بخشيد ، چون تو خود مىدانى كه آنچه در دست تو است ، گردويى ناچيز بيش نيست ، نيز اگر در دست تو مرواريدى گرانقدر باشد امّا مردم بگويند كه آن ، گردو و چيز كم ارزشى است ، به تو زيان و ضررى نخواهد رسيد ؛ زيرا تو يقين دارى كه آن ، لؤلؤ ارزندهاى مىباشد » . « 1 »
مشابه اين بيان از نظر معنا و مفهوم سخنى است كه به على عليه السّلام منسوب است :
« لا تنظر إلى من قال و انظر إلى ما قيل » . « 2 »
و : « لا علم كالتفكير » . « 3 »
هامش
( 1 ) - ر . ك : تحف العقول : 386 .
( 2 ) - متن كلام در شرح غرر الحكم و درر الكلم : 6 / 266 چنين است : لا تنظر إلى من قال و انظر إلى ما قال .
( 3 ) - اين سخن در نهج البلاغهء فيض الإسلام ، حكمت 109 چنين آمده است :
لا علم كالتفكّر .