زمانى آسايش كوتاهى كه دارند ، احساس مىكنند كه مناديى آنها را ندا مىدهد كه عمل را از سر بگيريد و اين نداى درونى در قرآن كريم در شكل دعوت صريح به پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نازل شد :
« فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ وَ إِلى رَبِّكَ فَارْغَبْ »
« 1 » .
و همچنين روشن مىگردد كه ما نهايت حرفى را كه مىتوانيم بزنيم اين است كه هر مخلوقى - هرچه باشد - ممكن است در نهايت از مبارزه معاف باشد ؛ بلكه ما مىبينيم كه چگونه افقى با وسعت بىحدّ و نهايت در برابر نفوس پاك و مخلص گشوده مىشود تا تلاش خود را مبذول دارند . و حتّى اگر مقاومت ما در برابر هواهاى مخالف شرع به نهايت برسد ، بر ماست كه بر ركود مادّى غلبه كنيم و بر تنبلى فطرى پيروز گرديم تا بتوانيم در افقهايى حركت كنيم كه با گذشت زمان بر درجاتمان بيفزايد .
و از اينجا اين نتيجه به دست مىآيد كه هيچكس به آن نتيجه قبلا نرسيده است ، آن چيزى كه به ظاهر متناقض به نظر مىرسد : قداست به جاى آنكه خارج از محدودهء اخلاق قرار داده شود ، برعكس « اخلاقيّت در برجستهترين معانيش » مىگردد . و اين مطلب به اعتقاد ما مورد توجه قرآن كريم بوده ، آنجا كه خطاب به پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مىگويد :
« وَ إِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ »
« 2 » .
مشكل دومى كه ممكن است در پرتو اصل مطلب پيدا شود ، عبارت از مسئلهء نوعى شناخت است ، در صورتى كه قداست با نقشى كه دارد ، مراتبى را تنظيم كند ؟
هيچ مانعى وجود ندارد كه ما پاسخ مثبت بدهيم ، بهگونهاى كه تمام مراتب داخل در دايرهء كمال - به گستردهترين معناى كلمه - بوده باشد .
و موضع قرآن در اين نقطه كاملا روشن است ، اينك برخى از آيات قرآن كريم :
« تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ »
« 3 » ،
« وَ لَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ وَ آتَيْنا داوُدَ زَبُوراً »
« 4 » .
باوجود اين ، زنهار ما در اينجا دو طرز تفكّرى را كه كاملا متفاوتند ، باهم خلط كنيم ، هر چند كه از برخى جهات : « كماهميّت و ناقص » به هم مرتبطند ، بنابراين بيشتر وقتها يك فكر در
هامش
( 1 ) - انشراح ( 94 ) آيههاى 7 ، 8 : پس هنگامى كه از كار مهمّى فارغ مىشوى ، به مهمّ ديگرى بپرداز ! و به سوى پروردگارت توجّه كن !
( 2 ) - قلم ( 68 ) آيه 4 : و تو اخلاق عظيم و برجستهاى دارى .
( 3 ) - بقره ( 2 ) آيه 253 : آن رسولان را ، بعضى را بر بعضى برترى داديم .
( 4 ) - اسراء ( 17 ) آيه 55 : و ما بعضى از پيامبران را بر بعضى ديگر فضيلت بخشيديم و به داوود كتاب زبور را داديم .