مفسران براى اينكه خود را از اين تعارض و اختلاف نجات دهند ، مىگويند : آيهء نخستين از سورهء طور اساسا به مجازات مربوط نيست ، بلكه لطف محضى است كه خداوند برايشان ارزانى مىدارد ، غير از پاداشى كه استحقاق داشتهاند ، و بر پاداش ايشان مىافزايند ، و الطافى از اين قبيل صحيح نيست كه تحت يك قاعده و قانونى درآيد . و آنچه را كه اخلاق مىخواهد آن است كه شخصى را از حقوقش محروم نكنند :
« فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ »
« 1 » و نيز خداى متعال مىفرمايد :
« وَ نَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً »
« 2 » بنابراين اگر عدالت مطلقه براى هر انسانى حقش را مقدم داشته است ، پس چيزى تغييرى نكرده است ، جز اينكه خداوند بر كسانى كه مىخواهد ( شايستگى دارند ) ، بيشتر از آنچه استحقاق دارند ، مرحمت فرمايد .
البته ما مىتوانيم اعتراض كنيم ، اولا به اينكه چرا به صرف رسيدن شخص مقصر به درجهاى ، سزاوار كيفرى مىشود كه پيشنهاد شده ، درحالىكه چهبسا در مورد آن ديگرى - اگر تعبير درستى باشد - نوعى از رابطهء كرامت و بخشايش است ، اين باعث تحريك خشم قانونى او مىشود ، در صورتى كه خود را با آن ديگرى برابر مىبيند ( و در مقايسه ) از نظر اخلاقى پستتر !
حقيقت اين است كه اين اعتراض از آن جنبهء عاطفى دقيق و حساب شده نيست ، زيراكه دشوار نيست كه ما پاسخ دهيم در بهشت الهى جاى مقايسه و مسابقه نيست ، و دلهاى افراد سعادتمند از هر نوع كينه و حسد فيما بين تهى است ،
« وَ نَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ »
« 3 » علاوه بر اين ، حتّى در همين زندگى دنيوى ، بايد ويژگىهاى اختصاصى را بين مردم آينده و گذشته مستبعد شمرد ، بهويژه از ناحيهء نسلهاى اوليه ، زيرا نياكان همواره چيزى جز رضاى كامل مشاهده نمىكردند ، وقتى كه مىديدند فرزندانشان همانند حلاوت سعادتى را كه آنها چشيدهاند ، برخوردارند ، اگر بيشتر از آن حلاوت نباشد ، كمتر از آن هم نيست .
هامش
( 1 ) - زلزله ( 99 ) آيههاى 7 - 8 : پس هركس وزن ذرهاى كار خير انجام دهد ( پاداش ) آن را مىبيند . و هركس هموزن ذرّهاى كار بد كرده است ، ( كيفر ) آن را مىبيند .
( 2 ) - انبياء ( 21 ) آيهء 47 : و ما ترازوهاى عدل و داد را در روز قيامت برپا مىكنيم ، پس به هيچكس در آنجا كمترين ظلم و ستمى نمىشود .
( 3 ) - حجر ( 15 ) آيه 47 : ما هرگونه حسد و كينه و عداوت و خيانت را از سينههاى آنها مىشوييم و برمىكنيم .