بنابراين هركسى در گسترهء توانش مسئول از گردش خوب تمام كارهاى كلّى و جزئى مىباشد كه موكّل آنها و بر آنها گمارده است !
جز اينكه اگر مسئوليّت اخلاقى فراگير باشد ، با اين حال بدون شرايط نخواهد بود ، بنابراين بايد ديد شرايط آن چيست ؟ قرآن كريم اين شرايط را به تفصيل بيان مىكند كه ما بخش آينده را بدانها اختصاص دادهايم :
2 - شرايط مسئوليّت اخلاقى و دينى :
الف - طبيعت شخصى مسئوليت
نخستين چيزى كه بايد خاطرنشان گردد ، اين است كه مسئوليّت اخلاقى و دينى شخصى محض است . اگر ما تمام نصوص قرآنى را كه اين اصل سياسى را مطرح مىكنند ، يادآور شويم ، سخن به درازا خواهد كشيد ، از اينرو به نقل برخى از آنها بسنده مىكنيم و آنها نصوصى هستند كه در الفاظى كاملا واضح ، اين حقيقت را بيان مىكند ، از جمله :
« لَها ما كَسَبَتْ وَ عَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ »
« 1 » ،
و
« وَ مَنْ يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ » ،
« 2 »
و
« مَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى »
« 3 »
و
« لا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَ لا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَيْئاً »
« 4 »
و
« الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ لا ظُلْمَ الْيَوْمَ »
« 5 »
و
« وَ لِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا »
« 6 »
هامش
( 1 ) - بقره ( 2 ) آيهء 286 : هر كار ( نيكى ) انجام دهد براى خود انجام داده و هر كار ( بدى ) كند به زيان خود كرده است .
( 2 ) - نساء ( 4 ) آيهء 111 : هر گناهى كه انسان مرتكب مىشود ، نهايتا و در نتيجه به خود ضرر زده و به زيان خود گام برداشته است .
( 3 ) - اسراء ( 17 ) آيه 15 : هركسى هدايت شود ، براى خود هدايت يافته و آنكس كه گمراه گردد ، به زيان خود گمراه شده ، هيچكس بار گناه ديگرى را به دوش نمىكشد .
( 4 ) - لقمان ( 31 ) آيه 33 : نه پدر كيفر ( اعمال ) فرزندش را تحمّل مىكند ، و نه فرزند چيزى از كيفر ( اعمال ) پدرش را .
( 5 ) - غافر ( 40 ) آيهء 17 : امروز هركسى در برابر كارى كه انجام داده جزا داده مىشود ، امروز هيچ ظلم و ستمى ( بر هيچكس ) نخواهد بود .
( 6 ) - احقاف ( 46 ) آيهء 19 : و براى هركدام از آنها درجاتى است برطبق اعمالى كه انجام دادهاند .