آوارگان اعتراض كرد و خواست تا آنان را در سايه حمايت خود گيرد . « 6 » در ميان آنان كه رهسپار مشرق شدند بعضى از طوايف يهود اندلس هم بودند ، مخصوصا از طايفهء « حسديم » اينان هنوز در قسطنطينيهاند و بعضى هم در مصر اقامت دارند .
در باب سرنوشت اخراجيان داستانهاى غمانگيز نقل كردهاند . آنها كه در وهران پياده شدند و خواستند به درون بلاد مغرب روند ، مورد حملهء دستجات غارتگر قرار گرفتند . زيرا شايع شده بود كه چيزهاى نفيس و قيمتى به همراه دارند و بسيارى از زنانشان را اسير كرده بردند . در واقع جمعى از ايشان از اشراف قديم بودند . مخصوصا از اهالى اشبيليه . گويند بسيارى از ايشان از بيم تجاوز عربها در وهران ماندند و گويند ثلث آنها كه به وهران آمده بودند يا بيشتر ، در اثر بيمارى يا تجاوز چپاولگران هلاك شدند . جمعى نيز به اسپانيا بازگشتند و به مقامات حكومتى اطلاع دادند كه آنان در مسيحيت خواهند ماند و به صورت برده خدمت خواهند كرد . بعضى از خاندانهاى اسپانيايى آنان را به بردگى پذيرفتند ولى روحانيان زبان به اعتراض گشودند و باز فرمانى صادر شد كه آنان را به سواحل اسپانيا بازگردانند . ولى بسيارى به اطراف بلنسيه گريختند و با همه كوششى كه براى اخراجشان صورت گرفت در اسپانيا ماندند . « 7 »
در اينكه شمار موريسكيهاى اخراج شده چقدر بوده است ميان مورخين اختلاف است . ناوارته بزرگترين مورخ اسپانيا مىگويد : در دورههاى مختلف از يهوديان دو ميليون نفر و از موريسكيها سه ميليون نفر اخراج شدهاند . دون لورنته مورخ محكمهء تفتيش عقايد شمار آنها را يك ميليون گفته و خاورشناس فونهامار از سيصد و ده هزار تن سخن مىگويد .
در روايات عربى جمعا ششصد هزار ثبت شده و ما معتقديم كه شمار اخراجشدگان
هامش
( 6 ) .. 463 . P : socsiroM ehT . aeL . rD( 7 ) .. 463 363 . P : socsiroM ehT : aeL. . . و رجوع كنيد به نفح الطيب ج 2 / ص 617 .