تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — Page مقدمهء مترجم 50

در اين قضيه حكم به ملازمه يا لزوم يك جانبه ما بين طرفين قضيه شده است به اين كه اگر قضيهء اول سر بزند دومى نيز سر خواهد زد . و در قرآن كريم آمده است : « لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا » « 1 » در اين آيه حكم به ملازمه ما بين وقوع دو قضيه شده است ، كه هرگاه يكى از آن دو سر بزند سرزدن ديگرى نيز قطعى و حتمى است ، و چنانچه هريك آنها سر نزند سرزدن ديگرى ناشدنى است . هرچند سرزدن قضيهء نخست كه گرد آمدن خدايانى در جهان باشد ، ناشدنى است ، و تباه شدن جهان نيز ناشدنى است . فلاسفهء اشراقىروش ، مىگويند : سرزدن آفرينش جهان از آفريننده ، به طور فيضان است ، و ريزش فيض وجود لازمهء موجود كامل تام است ؛ پس سرزدن عالم از او حتمى است و سرنزدنش از او ناشدنى است ، اما قطعى بودن پيدايش جهان منافى با اين نيست كه بايد او بخواهد ، و جهان نيز بايد از او سر بزند . البته اين كه مىگوئيم اگر خدا بخواهد ، چنين خواهد شد و اگر نخواهد ، نخواهد شد درست است ؛ زيرا خواست خداوند علت است ، و وقوع حادثهء معين معلول آن است ، اما چون وقوع يا لا وقوع خواست يا ناخواست او قطعى و حتمى است ، سرزدن هر حادثه‌اى در جهان يا سرنزدن آن ، نيز حتمى و قطعى است ، و احتمالى بودن آن براى اين است كه ما از آن آگاه نيستيم . بنا به نظر اين دسته از فلاسفه عمل ارادى به طور كلى مشمول قانون عليت است ، و قانون عليت مشتمل بر سه اصل است : اصل اول : از هيچ علت بدون جزء ، و بسيطى ، جز يك معلول قابل صدور نيست . اصل دوم : هيچ علت بدون جزء و بسيطى ، از معلول خود قابل جدا شدن نيست اگرچه در يك لحظه باشد . اصل سوم : هيچ معلولى كه علتش بدون جزء يا تام الاجزا باشد ، ديرتر از وجود علت پديد نخواهد آمد . بنابراين علت و معلول حقيقى در همهء مراحل وجود و عدم هميشه با هم خواهند بود . اين دسته از فلاسفه كه نام برده شد . از اين سه اصل نتيجه گرفته‌اند ، كه عالم قديم است ؛ زيرا وجود عالم لازمهء وجود ذات خالق است . و با اين كه عمل خداوند از روى آزادى و اختيار از او سر مىزند جبرى هم هست .