توضيح استدلال اين است ، كه اگر ما به دو اصل وجودى متقابل ، و به دو حكمفرماى مستقل ، يا بيشتر از آن معتقد باشيم و همهء آنها را مشتركا و يا مستقلا حكمفرما بر عالم بدانيم ، از چند صورت بيرون نيست :
الف ) يا چنين مىپنداريم ، كه دو كرهء وجودى يا بيشتر از آن هست كه هر يك از آنها مستقلا و بدون دخالت ديگرى ، در قلمرو وجود حكمفرما هستند .
ب ) و يا اين كه هر دو در يك كرهء وجودى و در يك جهان مىباشند ، و هريك از آنان قسمتى ازين كرهء وجود ، و اين جهان را زير فرمان خود گرفته ، و دو همسايهء مستقل از يكديگر ، مىباشند .
ج ) و يا چنين است كه قلمرو حكومت آنها از هم جدا نيست ، اما كارها را ميان خودشان قسمت كردهاند ، و هر كارى را يكى به خودش اختصاص داده است . و در كار يكديگر دخالتى ندارند .
د ) و يا چنين مىپنداريم ، كه هردو در همه كار با هم شريك و سازوارند ، و به كمك يكديگر كار مىكنند .
و هيچ يك از اينها كه گفته شد ، با كمال و تماميت وجود آنان سازگار نيست ، و بدون تزاحم با يكديگر و يا بدون كموكاست در هستى آنها فراهم نخواهد شد ؛ زيرا :
الف - ( به فرض اول ) چنانچه هريك كره ، يا جهانى جدا از ديگرى داشته باشند و بر آن حكمفرمائى كنند ، بايد هر يك وابستگى خاصى ، و يا شناسائى ويژهاى به آن جهان داشته باشند ، و ديگرى فاقد آن شناسائى و خصوصيت باشد ، تا كه در كارگردانى همان جهان ، بر ديگرى برترى يافته باشد ، و نداشتن شناسائى و كاردانى ، به آن جهان ديگر ، كموكاستى در وجود او است ، كه با وجوب وجود ، و قدم ذاتش منافى مىباشد .
ب - ( به فرض دوم ) نيز همين كموكاست وجودى پيش مىآيد ؛ زيرا هريك از آن دو بايد نسبت به آن بخش ويژه از كرهاى كه برترى به حكمرانى كردن در آن يافته ، كاردانى و شناسائى ويژهاى داشته باشد ، و آن ديگرى آن شناسائى را نداشته باشد .
ج - ( به فرض سوم ) كه كارهاى يك كرهء وجودى را ميان خودشان تقسيم كرده باشند ، نيز بايد هريك از آنان ، شناسائى و كارگردانى مخصوصى به نوع آن كار داشته باشد ، و ديگرى آن را نداشته باشد تا نسبت به كارى كه عهده گرفتهاند ، بر ديگرى برترى داشته باشند ، و ديگرى اين برترى را دارا نباشد ، و نداشتن اين برترى ، براى هريك از آنها ، كموكاست وجودى است ، كه با وجوب وجودشان
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة مقدمهء مترجم 96
مساهمون: الشيخ الطوسي
صمقدمهء مترجم ٩٦