2 . مقصود سيد مرتضى از خبر واحد ، رواياتى كه از ثقات نقل شده و در كتابهاى اصول - كه همهء بزرگان اماميه بدانها عمل مىكردند - وارد شده ، نيست .
3 . مقصود شيخ طوسى ( ره ) از خبر واحد ، خبرى است كه محفوف به قرائن علمآور است .
4 . مراد سيد مرتضى ( ره ) از علم ، كه حجيت خبر واحد را منوط به آن دانسته ، صرف اطمينان است . ( اين وجه را شيخ انصارى ( ره ) پذيرفته است . )
در هر حال ، چه بتوانيم ميان سخن شيخ طوسى ( ره ) و سيد مرتضى ( ره ) جمع كنيم چه نتوانيم ، حق به جانب شيخ طوسى است ، حتى سيرهء علمى خود سيّد مرتضى و ابن ادريس ، تمسّك به خبر واحد در استنباط احكام شرعى بوده است و ادعاى تواتر يا محفوف بودن به قرائن قطعآور در همهء آن روايات بسيار دشوار است . قرائن متعددى سخن شيخ طوسى ( ره ) را تأييد مىكنند ، از جمله :
1 . اينكه كشّى ادعا كرده : « أجمعت العصابة على تصحيح ما يصح عن جماعة ؛ اماميه بر تصحيح آنچه با سند صحيح از گروهى خاص نقل شده است ، اتفاق دارند . » و مراد از « تصحيح » صحيح به شمار آوردن و عمل به خبر است .
2 . اينكه نجاشى ادعا كرده : « ان مراسيل ابن أبى عمير مقبولة عند الاصحاب ؛ مرسلههاى ابن ابى عمير نزد اصحاب مقبول است . » و ما مىدانيم عمل به مرسلههاى ابن ابى عمير تنها به خاطر آن است كه اصحاب مىدانستند او از غير ثقه نقل يا ارسال نمىكند .
شيخ انصارى مىگويد : انصاف آن است كه در هيچ مسألهاى ، وقوع اجماع به روشنى اجماع در مسألهء عمل به خبر واحد ، نيست . . . لكن متيقن از آن خبر واحدى است كه اطمينانآور باشد نه خبرى كه مفيد مطلق ظن است .
و الانصاف انه لم يحصل فى مسألة يدعى فيها الإجماع من الإجماعات المنقولة و الشهرة العظيمة و الأمارات الكثيرة الدالة على العمل ما حصل
أصول الفقه ( تحرير اصول فقه ) ( فارسى ) — صفحة 221
مساهمون: الشيخ محمد رضا المظفر
ص٢٢١