380 . نَفْس
1748 - نفْس امّاره
قرآن :
« و من نفْس خود را تبرئه نمىكنم ؛ چرا كه نفس همواره به بدى فرمان مىدهد ، مگر آن جا كه پروردگارم رحم كند .
همانا پروردگار من آمرزندهء مهربان است » .
حديث :
6192 امام على عليه السلام : نفْسِبد فرمانِ ظاهرآرا ، همچون منافق چاپلوسى مىكند و خود را چون دوستى سازگار و دلسوز جلوه مىدهد و همين كه فريب داد و [ بر انسان ] دست يافت ، چون دشمن مسلّط مىشود و با خودخواهى و قلدرى فرمان مىراند و [ شخص را ] به جايگاههاى بدى و هلاكت مىكشاند .
6193 امام زين العابدين عليه السلام - در مناجات - گفت : الهى ، به تو شكايت مىكنم از نفسى كه همواره به بدى فرمان مىدهد و به سوى گناه مىشتابد و به معاصى تو آزمند است . . . پر عذر و بهانه است و آرزوى دراز دارد ، اگر به او گزندى رسد بيتابى مىكند و اگر خير و بركتى رسدش بخل مىورزد ، شيفتهء بازى و سرگرمى است ، آكنده از غفلت و بىخبرى است ، مرا به سوى گناه مىشتاباند و در كار توبه ، به من وعدهء امروز و فردا مىدهد .
1749 - نفْسِ ملامتگر ( وجدان بيدار )
قرآن :
« و سوگند به نفس ملامتگر » .
حديث :
6194 پيامبر خدا صلى الله عليه و آله - در سفارش خود به ابن مسعود - فرمود : اى پسر مسعود ! كارهاى شايسته و نيك بسيار به جاى آر ؛ زيرا نيكوكار و بدكار هر دو پشيمان مىشوند . نيكوكار مىگويد : كاش خوبىهاى بيشترى انجام مىدادم و بدكار مىگويد : كوتاهى كردم . مؤيد اين مطلب ، سخن خداى متعال است كه مىفرمايد : « و سوگند به نفس ملامتگر » .
1750 - تعليم نفْس و تربيت وتهذيب آن
قرآن :
« سوگند به نَفْس و آن كس كه آن را درست كرد . سپس پليدكارى و پرهيزگاريش را به آن الهام كرد . هر كس آن را پاك گردانيد ، قطعاً رستگار شد و هر كه آلودهاش ساخت ، قطعاً در باخت » .
حديث :
6195 امام على عليه السلام : اى مردم ! به تربيت نفسهاى خود بپردازيد و آن را از آزمندى به عادتهايش باز داريد .
6196 امام على عليه السلام : از طريق جهادِ پيگير با نفْسهايتان بر آنها مسلّط شويد .
6197 امام على عليه السلام : تقواى الهى داروى درد دلهاى شماست . . . و پاك كنندهء آلودگى جانهايتان .
6198 امام على عليه السلام : با پشت كردن به نفْس [ امّارهء ] خود به [ نفْس فاضله و ناطقهء انسانىِ ] خويشتن روى كن .
6199 امام على عليه السلام : هر كه نفْس خود را نكوهش كند آن را اصلاح گردانَد و هر كه نفس خويشتن را بستايد آن را بكُشد .