سياق عبارت غائب است « فذرهم يخوضوا و يلعبون » .
و دليل « ترجعون » با تا آنست كه منظور از آن علاوه بر مغايبان مخاطبان هم هست ، و لذا جانب خطاب بر غيبت غلبه داده شده است و نيز ممكن است دليل قرائت با تاء اين باشد كه خداوند بپيامبرش ميفرمايد : اى پيامبر « قل لهم و اليه ترجعون » .
امّا قرائت يا مال در آيهء 77 « يا مالك ليقض » دليلش مذهب مأنوس در ترخيم است ، همانگونه كه شاعر گفته است :
« فأبلغ مالكا عنّى رسولا * و ما يغنى الرسول لديك مال »
كه در مصرع دوّم يا مال ترخيم شدهء يا مالك است .
ابن جنّى گفته است در ترخيم اين آيه سرّى است ، و آن عبارت است از اينكه كفّار در اثر شدّت ناراحتى و عذابى كه گرفتار آن شدهاند نيروى خود را از دست دادهاند ، و لذا سخنشان كوتاه شده است ، بنا بر اين يا مالك كه يا مال شده است از باب اختصار است نه ترخيم .
و جملهء « انا اول العابدين » از سنخ قول عرب است كه ميگويند : عبدت من الأمرا عبد عبدا اى انفت منه يعنى : من از او تنفّر پيدا كردم ، فرزدق شاعر عرب گويد :
« اولئك قومى ان هجونى هجوتهم * و اعبد ان تهجى كليب بدارم »
« و لكن نصفا ان سببت و سبّنى * بنو عبد شمس من قريش و هاشم » « 1 »
هامش
( 1 ) يعنى : « دانيان قوم من هستند اگر مرا مذمت كنند مذمتشان كنم ، امّا من ناراحت ميشوم از اينكه قبيله كليب در ميان قبيلهء دارم مورد سرزنش قرار گيرد . . . « شاهد بر سر اعبد است كه بمعنى تنفّر و انزجار آمده است مانند آيه .