است كه دروغپردازى كردهاند و ساختهاند يا آنكه واقعا به آنان كتابى دادهايم ؟ » .
( مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ )
يعنى به آن كتاب چنگ زدهاند ؟ حال نميتوانند ادعاء كنند كه خداوند در اين باره كتابى نازل ساخته است ، معلوم مىشود كه سخن جزء دروغپردازيهاى آنان بوده است .
و حرف « ام » در آيه دلالت مىكند بر حذف حرف استفهامى كه معادل او بوده است .
سپس خداوند اعلان ميدهد كه اينان در گمراهى خود از پدرانشان پيروى نمودهاند و ميفرمايد : اينطور نيست بلكه .
( بَلْ قالُوا : إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ )
يعنى گويند : ما پدران خود را بر آئين و راه روشى يافتيم ، و اين معنى از ابن عباس و مجاهد و قتاده و سدى نقل شده است .
و از جبائى نقل شده است كه يعنى : « على جماعة » يعنى : آنان را متحد و متفق يافتيم و همگى بر اين راه و روش كنونى ما بودند .
( وَ إِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ )
يعنى : ما از راه راستى كه آنان داشته اند پيروى ميكنيم ، و سپس ميفرمايد :
( وَ كَذلِكَ )
يعنى اى محمد همانگونه كه اينان گفتند ، و كفر خود را به پيروى از پدرانشان حواله دادند .
( ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها : إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَ إِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ )
يعنى : هيچ رسول و بيم دهندهاى را پيش از تو نفرستاديم مگر آنكه ثروتمندانشان كه از نعمت ما برخوردار