معنى كردهاند كه قرآن را به اين كه حق يا بر اين كه حق است نازل كرديم كه واجب است در موجب و مقتضاى آن نظر كرد ، آن چه قرآن صحيح دانسته درست دانست و آن چه را قرآن فاسد كرده فاسد نمود و آن چه را قرآن ترغيب كرده واجب است به آن عمل كرده و آن چه را قرآن از آن باز داشته ، از آن اجتناب كرد ، و آن چه را قرآن به آن دعوت كرده رشد بوده و آن چه قرآن از آن اعراض كرده ناحق و باطل است . فَمَنِ اهْتَدى ( آن كه هدايت جويد ) به آن چه داراى ادله است فَلِنَفْسِهِ ( براى خويش است ) زيرا كه نفع آن سرانجام به او بازگردد وَ مَنْ ضَلَّ ( و آن كه گمراه شود ) از آن و تجاوز كند فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها ( پس همانا بر آن گمراه شود ) يعنى به ضرر خود گمراه گردد زيرا ضرر آن كه عقاب باشد بر خود انسان باز مىگردد . وَ ما أَنْتَ ( و نيستى تو ) اى محمد عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ ( وكيل بر ايشان ) يعنى تو مراقب نيستى . كه حق را به قلب آنان رسانده و بر ايشان محافظت كنى تا ترك نكرده و از آن منصرف نشوند ، زيرا كه تو نمىتوانى آنان را اكراه و اجبار به اسلام كنى ، يا تو كفيل ايشان نيستى كه لازم باشد ايمان آنان را نگهدارى كنى ، پس تنها وظيفهء تو تبليغ دين است . اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها ( خداوند مىربايد نفسها را هنگام مرگشان ) يعنى خداوند در مىيابد و مىگيرد آنها را چون مرگشان فرا رسيده و سرآمدشان سپرى شود ، و مقصود هنگام مرگ بدنها و جسدهاى ايشان است ، پس مضاف در اين كلام حذف شده است . وَ الَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها ( و آن كه نمرده است در خوابگاهش ) يعنى و نيز خداوند مىربايد روح آن را كه در خوابگاهش نمرده است . آن كه در هنگام خواب بيرون مىرود عبارت از نفسى است كه داراى عقل و تميز باشد و آن
ترجمه تفسير مجمع البيان (فارسى)ج ۲۱ — صفحه 186
پدیدآورندگان: الشيخ الطبرسي
ص۱۸۶