معنى كردهاند كه قرآن را به اين كه حق يا بر اين كه حق است نازل كرديم كه واجب است در موجب و مقتضاى آن نظر كرد ، آن چه قرآن صحيح دانسته درست دانست و آن چه را قرآن فاسد كرده فاسد نمود و آن چه را قرآن ترغيب كرده واجب است به آن عمل كرده و آن چه را قرآن از آن باز داشته ، از آن اجتناب كرد ، و آن چه را قرآن به آن دعوت كرده رشد بوده و آن چه قرآن از آن اعراض كرده ناحق و باطل است .
فَمَنِ اهْتَدى
( آن كه هدايت جويد ) به آن چه داراى ادله است
فَلِنَفْسِهِ
( براى خويش است ) زيرا كه نفع آن سرانجام به او بازگردد
وَ مَنْ ضَلَّ
( و آن كه گمراه شود ) از آن و تجاوز كند
فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها
( پس همانا بر آن گمراه شود ) يعنى به ضرر خود گمراه گردد زيرا ضرر آن كه عقاب باشد بر خود انسان باز مىگردد .
وَ ما أَنْتَ
( و نيستى تو ) اى محمد
عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ
( وكيل بر ايشان ) يعنى تو مراقب نيستى . كه حق را به قلب آنان رسانده و بر ايشان محافظت كنى تا ترك نكرده و از آن منصرف نشوند ، زيرا كه تو نمىتوانى آنان را اكراه و اجبار به اسلام كنى ، يا تو كفيل ايشان نيستى كه لازم باشد ايمان آنان را نگهدارى كنى ، پس تنها وظيفهء تو تبليغ دين است .
اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها
( خداوند مىربايد نفسها را هنگام مرگشان ) يعنى خداوند در مىيابد و مىگيرد آنها را چون مرگشان فرا رسيده و سرآمدشان سپرى شود ، و مقصود هنگام مرگ بدنها و جسدهاى ايشان است ، پس مضاف در اين كلام حذف شده است .
وَ الَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها
( و آن كه نمرده است در خوابگاهش ) يعنى و نيز خداوند مىربايد روح آن را كه در خوابگاهش نمرده است . آن كه در هنگام خواب بيرون مىرود عبارت از نفسى است كه داراى عقل و تميز باشد و آن