واقعى به سوى خداست . محدثين و متكلمين به استناد آيات ظاهر در احياى مجدد همين بدن ، آيات رجوع و لقاء را تأويل مىكنند و حكما برعكس . اكنون بايد ديد مىتوان راهى يافت كه جامع همهء تعبيرات باشد .
16 . از نظر گروه محدثين و متكلمين ، معاد پايان زمانى يعنى خرابى و انهدام اين جهان و آغاز زمانىِ يك جهانى بهتر با خصوصيات ديگر است ، ولى از نظر حكما معاد و قيامت به معنى انتقال يك موجود است از نشئهء دنيا و طبيعت به نشئهء آخرت ، و بهشت و جهنم هم اكنون موجود است .
17 . در قرآن و سنت ، مسئلهء كتاب و نوشتن اعمال و رقيب و عتيد و امثال اينها آمده است مسئلهء وزن اعمال ، مسئلهء شهود اعمال و تجسم اعمال آمده است .
18 . تاريخ اعتقاد به حيات بعد از مرگ ، رجوع شود به كتاب به سوى جهان ابدى ، تأليف زين العابدين قربانى ، صفحهء 18 . . .
19 . از نظر حكما تعبيراتى نظير درخت طوبى ، شجرة زقّوم و امثال اينها تعبيراتى است كنايى از يك سلسله حقايق .
تفاوتهاى اين جهان و آن جهان ( 1 ) :
1 . در آنجا پيرى و مردن و توالد و تناسل نيست .
2 . آنجا حيات محض است .
3 . آنجا كشت و عمل نيست ، فقط حساب و بهره بردارى است .
4 . آنجا سرنوشتهاى مشترك نيست .
5 . اما رابطهء ميان اينجا و آنجا - حكومت ظاهر و باطن .
6 . آنجا نظام اسباب و مسببات نيست ، حكومت بلامنازع مشيت است .
هامش
( 1 ) رجوع به ورقهء عليحده تحت عنوان معاد - تفاوتهاى دو جهان .