به بيراهه رفته ، گمراه است . سپس خداوند متعال كمال قدرت و عظمت مملكت خود را بيان كرده ، مىفرمايد : وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ : براى خداوند سجده مىكنند فرشتگان و مردم زمين . طَوْعاً وَ كَرْهاً : از روى رغبت و كراهت . در بارهء معناى آن دو قول است : 1 - سجده براى خداوند واجب است ، جز اينكه مؤمن از روى رغبت و كافر از روى كراهت و از ترس شمشير ، سجده مىكند . اين قول از حسن ، قتاده و ابن زيد است . 2 - مقصود اين است كه هر كس در آسمانها و زمين است براى خداوند خضوع مىكند ، جز اينكه مؤمن از روى رغبت و كافر از روى كراهت خضوع مىكند ، زيرا بر اثر آلام و امراضى كه گريبانگيرش مىشود ، ناگزير مىشود كه براى خداوند خاضع گردد . اين قول از جبائى است . وَ ظِلالُهُمْ : همچنين سايههاى آنها نيز خدا را سجده مىكنند . بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ : سجدههاى آنان در بامداد و شامگاه است . برخى گويند : منظور از « ظل » و سجدهء آن سجدهء شخص است ، زيرا كسى كه خودش سجده كند ، سايهاش نيز سجده مىكند . حسن گويد : سايهء كافر - يعنى جسد و شخص كافر - سجده مىكند ، لكن قلبش سجده نمىكند ، زيرا او سجدهاش سجدهء حقيقى نيست . برخى گويند : « ظلال » به معناى اصلى خويش است . مقصود از سجدهء سايه ، تمايل آن براست و چپ و كوتاه شدن و بلند شدن آن است .
ترجمه تفسير مجمع البيان (فارسى)ج ١٣ — صفحة 37
مساهمون: الشيخ الطبرسي
ص٣٧