ميشد كه يوسف ميخواست از من كام بگيرد و يا او مرا به اين عمل دعوت كرد و چون من امتناع كردم يوسف مرا كتك زده است و امثال اينها . و خداوند ميخواهد با اين جمله تذكر دهد كه ما بوسيلهء وحى بدى و فحشاء را كه قتل يوسف و يا متهم ساختن او بود از وى دور كرديم ، و بنا بر اين جواب « لو لا » در اينجا حذف شده مانند گفتار خداى تعالى
« وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ وَ أَنَّ اللَّهَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ »
« 1 » و يا مانند آن آيهء ديگر كه فرموده
« كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ »
« 2 » كه در آيهء اول جواب تقديرى لو لا « لهلكتم » است يعنى اگر فضل خدا و رحمت او نبود هلاك ميشديد ، و در آيهء دوم « لم يلهكم التكاثر » است يعنى اگر بعلم يقين ميدانستيد هرگز تكاثر ( در مال و منال ) شما را سر گرم نميكرد و در اشعار شعراى عرب نيز نظيرش آمده چنانچه امرء القيس گويد :
و لو انها نفس تموت سوية * و لكنها نفس تساقط أنفسا « 3 »
كه جواب « لو » محذوف است يعنى اگر چنان بود كه نفس من به همين سادگى ميمرد فانى و نابود شده بود . . . و روى اين معنى جواب « لو لا » در آيه محذوف است و نمىشود گفت جملهء
« وَ هَمَّ بِها »
جواب لو لا است زيرا جواب « لو لا » مقدم بر آن نمىشود .
2 - آنكه بگوئيم در كلام تقديم و تأخيرى واقع شده و تقدير آيه چنين بوده است : « و لقد همت به و لو لا ان رأى برهان ربه لهمّ بها » يعنى زليخا قصد او را كرد و يوسف نيز اگر برهان پروردگار خويش را نديده بود قصد او را ميكرد و چون آن را ديد قصد او را نكرد ، چنانچه در گفتار ديگر خداى تعالى كه دربارهء موسى ميفرمايد چنين است
« إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْ لا أَنْ رَبَطْنا عَلى قَلْبِها »
« 4 » و اين قولى است كه از أبى مسلم نقل شده و نزديك به همان معناى اول است .
3 - آنكه معناى
« هَمَّ بِها »
يعنى روى طبع بشرى يوسف ميل به دو كرد و او را خواست و ممكن است بر سبيل مجاز « همّ » را به ميل و خواستهء طبيعى معنى كرد ، و
هامش
( 1 ) - سورهء نور آيه 20 .
( 2 ) سورهء تكاثر آيهء 5 .
( 3 ) - و اگر نفس من چنان بود كه ساده و آسان ميمرد . . . و لكن نفسى است كه گروهى را از بين ميبرد ، يعنى با مرگ من گروهى ميميرند .
( 4 ) سورهء قصص آيهء 10 .