متوكل دستور داد نامهاى در اينباره به حضرت هادى بنويسند ، و حضرت در جواب نوشت : هشتاد درهم صدقه بدهد ، و چون علت آن را پرسيدند امام عليه السلام اين آيه را تلاوت كرد و فرمود : ما اين « مواطن كثيرة » را شمردهايم هشتاد موطن بوده است . « وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ » يعنى در روز حنين . « إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ » يعنى كثرت لشكر شما را خوشحال كرد و از زيادى لشكرتان بشگفت آمديد . قتادة گفته : سبب هزيمت مسلمانان در جنگ حنين آن بود كه برخى از مسلمين چون كثرت سپاهيان خود را مشاهده كرده گفتند : امروز ديگر بخاطر كمى سپاه شكست نخواهيم خورد ، و همين سبب شد كه پس از ساعتى منهزم گشتند ، و عدد سپاهيانشان در آن روز دوازده هزار نفر بود ، و برخى گفتهاند : ده هزار نفر بودند ، و ديگرى گفته : هشت هزار بودهاند ، ولى روايت نخستين ( يعنى همان دوازده هزار ) صحيحتر است و در بيشتر روايات همان اندازه ذكر شده است . « وَ ضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ » يعنى زمين با فراخيش بر شما تنگ شد و جايى كه بدانجا فرار كنيد نيافتيد . « ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ » يعنى بدشمن پشت كرده و گريختيد . « ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ » يعنى آن رحمتى را كه نفس انسانى بدان آرام شود و ترس و خوف بدان زائل گردد نازل فرمود . « عَلى رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ » يعنى بر آن مؤمنانى كه بازگشتند و با كافران كارزار كردند ، و ضحاك بن مزاحم گفته : منظور از مؤمنان كسانى بودند كه در آن هنگامه در كنار رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله ماندند و فرار نكردند ، و آنها على عليه السلام و عباس و چند تن ديگر از بنى هاشم بودند ، و حسن بن على بن فضال از حضرت رضا عليه السلام روايت كرده كه آن حضرت فرمود : « سكينه » نسيمى خوشبو است از بهشت كه به صورت آدمى در آيد و با پيمبران باشد ، و اين روايتى است كه عياشى آن را روايت كرده است . « وَ أَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها » منظور لشكريانى از فرشتگان است ، و برخى چون
ترجمه تفسير مجمع البيان (فارسى)ج ١١ — صفحة 53
مساهمون: الشيخ الطبرسي
ص٥٣