بر نفاق و شرك با هم هستند چنانچه مىگويى من از فلان كس هستم و فلانى از من است ، يعنى كار ما يكى است و با يكديگر هم عقيده هستيم . و كلبى گفته : يعنى آنها بدين هم هستند . و ابو مسلم گفته : يعنى آنها در رسيدن خشم سخت خداوند بدانها همگى يكسانند . « يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ » يعنى بشرك و گناهان . « وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ » يعنى از كارهاى نيكى كه خداوند بدانها دستور داده و مردم را بانجام آن وادار كرده . « وَ يَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ » حسن و قتادة گفتهاند : يعنى از انفاق اموال خود در راه اطاعت و خوشنودى خدا خوددارى ميكنند ، و جبائى گفته : يعنى از جهاد در راه خدا خوددارى ميكنند . « نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ » أصم گفته : يعنى آنها طاعت خدا را واگذاردند خداوند نيز آنها را در آتش واگذارد و رحمت و پاداش نيك خود را از آنان بازداشت . و برخى گفتهاند : يعنى آنها خداى را بدست فراموشى سپردند چون انديشه نكردند كه آنها را خدايى است كه پاداش نيك و كيفرشان دهد تا اين انديشه آنها را از كفر و كارهاى زشت باز دارد خدا نيز آنان را از نظر پاداش همانند فراموش شدگان كرد ، و اينكه لفظ نسيان و فراموشى در اينجا آورده شد بخاطر يك سنخ بودن كلام است و گرنه اسناد نسيان بخداى تعالى جايز نيست . « إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ » يعنى بيرون شدگان از ايمان به خدا و پيغمبر و از اطاعت او هستند ، و برخى گفتهاند فاسقان : يعنى سرگردانان در شرك . « وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ » در اين آيه خداوند بهر دو دسته يعنى آنان كه تظاهر باسلام ميكنند ولى در باطن كافرند ، و كافران وعدهء آتش دوزخ داده است ، و اينكه منافقان را جداى از كافران ذكر فرموده با اينكه نفاق در حقيقت كفر است بدانجهت بود كه براى هر يك جداگانه وعدهء دوزخ را بيان كند . « خالِدِينَ فِيها » جاويدانند در آن . « هِيَ حَسْبُهُمْ » يعنى آتش دوزخ و كيفر آن برابر گناه آنان است . چنانچه گويى : من
ترجمه تفسير مجمع البيان (فارسى)ج ۱۱ — صفحه 147
پدیدآورندگان: الشيخ الطبرسي
ص۱۴۷