بر نفاق و شرك با هم هستند چنانچه مىگويى من از فلان كس هستم و فلانى از من است ، يعنى كار ما يكى است و با يكديگر هم عقيده هستيم . و كلبى گفته : يعنى آنها بدين هم هستند . و ابو مسلم گفته : يعنى آنها در رسيدن خشم سخت خداوند بدانها همگى يكسانند .
« يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ »
يعنى بشرك و گناهان .
« وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ »
يعنى از كارهاى نيكى كه خداوند بدانها دستور داده و مردم را بانجام آن وادار كرده .
« وَ يَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ »
حسن و قتادة گفتهاند : يعنى از انفاق اموال خود در راه اطاعت و خوشنودى خدا خوددارى ميكنند ، و جبائى گفته : يعنى از جهاد در راه خدا خوددارى ميكنند .
« نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ »
أصم گفته : يعنى آنها طاعت خدا را واگذاردند خداوند نيز آنها را در آتش واگذارد و رحمت و پاداش نيك خود را از آنان بازداشت . و برخى گفتهاند : يعنى آنها خداى را بدست فراموشى سپردند چون انديشه نكردند كه آنها را خدايى است كه پاداش نيك و كيفرشان دهد تا اين انديشه آنها را از كفر و كارهاى زشت باز دارد خدا نيز آنان را از نظر پاداش همانند فراموش شدگان كرد ، و اينكه لفظ نسيان و فراموشى در اينجا آورده شد بخاطر يك سنخ بودن كلام است و گرنه اسناد نسيان بخداى تعالى جايز نيست .
« إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ »
يعنى بيرون شدگان از ايمان به خدا و پيغمبر و از اطاعت او هستند ، و برخى گفتهاند فاسقان : يعنى سرگردانان در شرك .
« وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ »
در اين آيه خداوند بهر دو دسته يعنى آنان كه تظاهر باسلام ميكنند ولى در باطن كافرند ، و كافران وعدهء آتش دوزخ داده است ، و اينكه منافقان را جداى از كافران ذكر فرموده با اينكه نفاق در حقيقت كفر است بدانجهت بود كه براى هر يك جداگانه وعدهء دوزخ را بيان كند .
« خالِدِينَ فِيها »
جاويدانند در آن .
« هِيَ حَسْبُهُمْ »
يعنى آتش دوزخ و كيفر آن برابر گناه آنان است . چنانچه گويى : من