چراغ باشند و پراكنده باشند . گفتند : براى آن تشبيه كرد مردم را به پروانه كه پروانه خود را در آتش زند ، مردم آن روز در آتش افتند . فرّاء گفت : چون ملخ پراكنده كه به زحمت بر يكدگر افتند .
« فَأَمَّا مَنْ ثَقُلَتْ - الخ » 6 فى ظلال : ايندو آيت : ثقلت و خفّت موازينه بما مىفهماند سنگينى ترازو بسيار ارزنده است و به پيشگاه حقّ اعتبارى دارد و سبكى ترازو نيز ارزشى است كه به پيشگاه حقّ پوچ است و بىاعتبار و بيش از اين در مقصود از ميزان در اين دو آيه سخن گفتن بازى كردن با كلمات قرآن است .
« فَأُمُّه هاوِيَةٌ » 9 ابو السعود : يعنى جايگاه او هاويه است كه به معنى آتش است چون بسيار گود است و جهت اينكه جايگاه « ام » ناميده شده است اين است : 1 - دوزخيان در آن چنان جاى گيرند كه فرزند به نزد مادر ، پس گويا دوزخيان به نزد مادر مىروند . 2 - چون امّ به معنى بالا و جاى بلند سر است و دوزخيان را وارونه از سر به آتش مىاندازند پس معنى اين است « امّ رأسه هاوية في قعر جهنّم » يعنى وارونه از ته سرش سرازير آتش است .
نيشابورى : اين نفرينى است به كنايه بر رسم عرب كه مىگويد « هوت امّه » يعنى مادرش ساقط و نابود شود . و اين كنايه است از خوارى و گرفتارى .
« نارٌ حامِيَةٌ » 11 كشف نوشته : آتشى بغايت تف رسيده .
ابو الفتوح نوشته : آتشى باشد بغايت گرم .
سخن ما : اين سوره ز آغاز تا بانجام نمايش هولناك سر انجام غرور و خودپسندى كافران مكّه است كه روزى فرا مىرسد براى درهم كوفتنشان كه چو پروانه ى بر چراغ فتاده باشند و به همان نسبت كوههاى در جلو چشمشان مانند پشم ز هم كنده شوند و اگر با نكوكارى سر و كارى نبود ناچار سرازيرى در آتش خواهد بود .
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحه 653
پدیدآورندگان: علي اكبر غفاري
ص۶۵۳