براى صوفى لذت ارتباط با مبدأ توحيد يا وصول به اين هدف مقصد نهايى است در صورتى كه براى پيغمبر وصول به اين مقصد اولين مرحله آگاه شدن وجدان خود اوست و مرحلهء بعدى تكان دادن نيروهاى روحانى يا روانى بشر است و اين نيروها حساب دقيقى دارند كه بر اساس همين حساب دقيق شكل و فرم جهان بشريت را تغيير مىدهند . در نظر پيغمبر صلى الله عليه و آله چيزى كه شايان اهمّيّت است اين است كه نتيجهء فعّاليتها و بصيرتها و مشخصات دينى خود را ببيند و ملاحظه كند كه كوششها و فعّاليتهاى وى ، به صورت يك نيروى زندهء جهانى ثمربخش درآمده است . بدين ترتيب بازگشت پيغمبر صلى الله عليه و آله به اين منظور است كه آنچه را عملى است در بوتهء آزمايش بگذارد و سپس معيارى از ارزش فعّاليتها و مجاهدت هايى را كه در راه دين انجام داده است به دست آورد .
ارادهء پيغمبر صلى الله عليه و آله در ابتكار و خلاقيت ، منشأ آثار و اعمالى است كه انجام مىدهد و سپس خودش آن اعمال را مورد قضاوت و سنجش قرار مىدهد . همچنين جهان واقعيتها يا وقايع محسوس و مشهودى را كه بر اثر كوشش وى از قوه به فعل درآمده است و صورت تحقق گرفته است رسيدگى مىكند .
پيغمبر صلى الله عليه و آله از جهتى بر اثر نفوذ و رسوخى كه در مواد موجود كرده است ، شخصيتش را نه فقط براى خود آشكار مىكند بلكه آن را در نظر تاريخ نيز مكشوف مىدارد . طريق ديگرى كه براى رسيدگى و قضاوت ارزش فعّاليتها و مجاهدتهاى دينى پيغمبر صلى الله عليه و آله وجود دارد اين است كه آن بشريتى را كه به وجود آورده است و آن جهان فرهنگى را كه از روح رسالت او پديد آمده است در معرض قضاوت قرار دهد .
مفخر شرق سيد جمال الدين اسد آبادى (فارسى) — Page 398
Contributors: أحمد أمين
P.398