همبستگى فاصلهها با معنا
ارتباط فاصلهها به موضوع محدود نمىشود بلكه به معنايى كه در آيه آمده است مربوط مىشود و اين نوع ارتباط دقيق و ، بر خلاف ارتباط نخست ، داراى حوزهء محدود است .
دانشمندان برآنند كه فاصلههاى قرآن كريم از مناسبت آن با معناى مذكور در آيه خارج نيست بلكه همبستگى ارگانيك با آن دارد . اما برخى ظاهر است و برخى با تأمّل و انديشهورزى قابل استخراج است كه از تلاش ناقدان در باب همبستگى قافيه و معنا قابل استفاده است . فاصلههاى قرآن خالى از تمكين ، تصدير و توشيح و ايغال نيست . « 1 »
1 . تمكين
. آن است كه قبل از فاصله زمينهسازى شود و در مكان خود مستقر گردد و معناى آن به معناى كلّ كلام وابستگى تام داشته باشد . بهطورى كه اگر رها شود ، معنا دچار اختلال مىگردد و بدفهمى بهوجود مىآيد ، مثل آيهء
أَ وَ لَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ أَ فَلا يَسْمَعُونَ . أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ أَ فَلا يُبْصِرُونَ
« 2 » .
فاصلهء أفلا يسمعون با ابتداى آيه ، ا و لم يهديهم ، همبستگى دارد ، چون هدايت در اين جا امرى است شنيدارى . در آيات قبل هم آمده است :
وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَلا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقائِهِ وَ جَعَلْناهُ هُدىً لِبَنِي إِسْرائِيلَ
« 3 » . فاصله در جاى خود قرار گرفته است ، چون قبل از آن زمينهسازى آن را نموده است .
همچنين يبصرون كه قبل از آن أ و لم يروا آمده است و روان شدن آب به سوى زمين كه امرى است ديدارى زمينهساز فاصله و بر ديدن دلالت دارد . « 4 »
2 . تصدير
. همان ردّ العجز على الصدر است . ابن معتز آن را از فنون پنجگانهء بديع مىداند . « 5 » در فاصلهء قرآنى آن است كه خود واژه در ابتداى آيه مقدم شود و بر سه
هامش
( 1 ) بديع القرآن ، ص 89 ، و تحرير التحبير ، ص 224 .
( 2 ) سجده : 26 - 27 .
( 3 ) سجده : 23 .
( 4 ) البرهان ، ج 1 ، ص 80 .
( 5 ) البديع ، ص 47 .