لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ يَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ
« 1 » چون چشم به فرج فرامىخواند .
زمخشرى مىگويد اگر پرسش شود چرا چشم فروهشتن بر حفظ فرج مقدم شده است ، پاسخ آن است كه چشم پيك زناست و فراخواننده به گناه است . گرفتارى در آن بيشتر و سختتر است و كمتر مىتوان از آن در امان بود . » « 2 »
6 . بزرگداشت
، مثل مقدم شدن لفظ جلاله اللّه بر رسول ص در آيهء
وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ
« 3 » يا تقدم لفظ جلاله بر فرشتگان و صاحبان دانش در آيهء
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَ الْمَلائِكَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ
« 4 » .
7 . شرافت و برترى
، مثل شرافت و برترى رسالت بر نبوّت در آيهء
وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِيٍّ
« 5 » . رسول بر نبى مقدم شده است چون برتر است ، و چون رسول علاوه بر معجزه داراى كتاب است ولى نبى رسول نيست و بر او كتاب نازل نشده است . به او فرمان داده شده است تا مردم را به شريعت قبل از خود فرا خواند . « 6 » يا مقدم شدن آسمان بر زمين در آيهء
خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ
« 7 » . گاه بر خلاف اين اصل زمين بر آسمان مقدم شده است كه طبق اقتضاى بافت است .
مثل آيهء
وَ ما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ وَ لا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ
« 8 » . چون سخن قبل از اين آيه دربارهء ساكنان زمين بوده است و فرموده بود
وَ ما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَ ما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَ لا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ
« 9 » . زمخشرى مىگويد : « حق آن است كه آسمان بر زمين مقدم شود اما وقتى گواهى بر كار و احوال زمينيان ذكر شد و به عبارت و ما يعزب عن رسيد ، تناسب داشت كه زمين بر آسمان مقدم شود . « 10 »
8 . غلبه و كثرت
، مثل مقدم شدن ظالم بر ميانهرو و ميانهرو بر پيشىگيرنده در آيهء
ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سابِقٌ
هامش
( 1 ) نور : 30 .
( 2 ) الكشّاف ، ج 3 ، ص 61 .
( 3 ) نساء : 69 .
( 4 ) آل عمران : 18 .
( 5 ) حج : 52 .
( 6 ) الكشّاف ، ج 3 ، ص 18 .
( 7 ) عنكبوت : 44 .
( 8 ) يونس : 61 .
( 9 ) يونس : 61 .
( 10 ) الكشّاف ، ج 2 ، ص 243 ؛ و التعبير القرآنى ، ص 229 .