نمىشود ، بلكه از حدود الهى تجاوز نموده ، چون به خود ظلم كرده است .
راغب به نقل از برخى از حكيمان نقل مىكند كه ظلم سه نوع است : 1 - ظلم بين انسان و خداوند ، كه بزرگترين آن كفر و شرك و نفاق است . لذا فرمود :
وَ الْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ
« 1 » ؛
إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ
« 2 » ؛
أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ
« 3 » ؛
وَ الظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً
« 4 » . كه همين را قصد كرده است . و در آيات بسيارى فرمود :
فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ
« 5 » ؛
وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً *
« 6 » . 2 - ظلم بين خود و ديگران ، كه در اين آيات همين را قصد كرده است :
وَ جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها
« 7 » ؛
إِنَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ
« 8 » ؛
إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ
« 9 » ؛
وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً
« 10 » . 3 - ظلم به خود :
فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ
« 11 » ؛
إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ
« 12 » ؛
وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ
« 13 » ؛
فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ
« 14 » . يعنى از ستمكنندگان به خودشان . همهء اين سه معنا در حقيقت ظلم به نفس است ، چون انسان در اوّلين چيزى كه قصد ظلم مىكند ، در حقيقت به خودش ظلم كرده است ؛ پس بنابراين ظالم هميشه آغازگر ظلم است . لذا خداوند
هامش
( 1 ) - بقره ( 2 ) آيهء 254 : و كافران خود ستمكارانند .
( 2 ) - لقمان ( 31 ) آيهء 13 : به راستى شرك ستمى بزرگ است .
( 3 ) - هود ( 11 ) آيهء 18 : هان ! لعنت خدا بر ستمكاران باد !
( 4 ) - انسان ( 76 ) آيهء 31 : و براى ظالمان عذابى پر درد آماده كرده است .
( 5 ) - زمر ( 39 ) آيهء 32 : پس كيست ستمگرتر از آنكس كه بر خدا دروغ بست .
( 6 ) - أنعام ( 6 ) آيات 21 ، 93 و 144 : و كيست ستمكارتر از آنكس كه بر خدا دروغ بسته .
( 7 ) - شورى ( 42 ) آيهء 40 : و جزاى بدى ، مانند آن بدى است .
( 8 ) - همان ، آيهء 40 : به راستى ، او ستمگران را دوست نمىدارد .
( 9 ) - همان ، آيهء 42 : راه [ نكوهش ] تنها بر كسانى است كه به مردم ستم مىكنند .
( 10 ) - إسراء ( 17 ) آيهء 33 : و هركس مظلوم كشته شود .
( 11 ) - فاطر ( 35 ) آيهء 32 : پس برخى از آنان بر خود ستمكارند .
( 12 ) - نساء ( 4 ) آيهء 64 : وقتى به خود ستم كرده بودند .
( 13 ) - بقره ( 2 ) آيهء 231 : و هركس چنين كند ، قطعا بر خود ستم نموده است .
( 14 ) - انعام ( 6 ) آيهء 52 : و از ستمكاران باشى .